De kwalificatie voor ‘Qatar 2022’ is begonnen, en FIFA ontbindt zijn mensenrechtencommissie

Qatar 2022 De FIFA ontbindt een commissie die zich inzette voor de rechten van de gastarbeiders in Qatar, net nu de kwalificatie voor het WK van 2022 is begonnen.

Bouwvakkers in het Lusail Stadium in Doha, een van de acht stadions voor het WK 2022 in Qatar.
Bouwvakkers in het Lusail Stadium in Doha, een van de acht stadions voor het WK 2022 in Qatar. Foto Ali Haider/EPA

Wereldvoetbalbond FIFA heeft een commissie ontbonden die onafhankelijk advies gaf over mensenrechtenkwesties, waaronder de situatie van arbeiders in WK-gastland Qatar. De commissie (Human Rights Advisory Board) is er kritisch over, blijkt uit het laatste rapport dat deze week openbaar werd. De commissie is bang dat mensenrechten uit beeld verdwijnen bij de FIFA, juist nu de bouw van stadions, wegen en infrastructuur voor het WK een hoogtepunt bereikt.

De FIFA schreef een openbare reactie over de ontbinding van de commissie. In een eerste versie daarvan schreef de federatie dat het mensenrechtendossier nu opgaat in een intern comité en dat het onderwerp daarmee gedekt is. De nu opgeheven onafhankelijke commissie betwijfelt dat en vindt dat de FIFA de zaken mooier voorstelt dan ze zijn – het moet nog blijken of mensenrechten hoog op de agenda blijven staan. Om die reden heeft de commissie de FIFA er ook toe bewogen om de oorspronkelijke reactie op de opheffing van de commissie aan te passen, blijkt uit een intern stuk dat in handen is van NRC.

Het ontbinden van de commissie komt bovendien op een gevoelig moment. Deze week begonnen de kwalificaties voor het WK van 2022 in Qatar. Het Nederlands elftal verloor woensdagavond van Turkije (4-2). Uit een artikel in The Guardian bleek onlangs dat sinds de toewijzing (2010) van het WK aan Qatar 6.500 gastarbeiders overleden in de woestijnstaat.

Lees ook: over het leven van arbeiders in Qatar en de discussie over een boycot

Paspoorten ingenomen

Gastarbeiders krijgen volgens mensenrechtenorganisaties vaak te weinig betaald, krijgen slecht eten en worden soms opgesloten in slaapvertrekken. Het ‘kafala-systeem’, waarbij een lokale ‘sponsor’ een verblijfsvergunning regelt en waardoor arbeiders niet van baan kunnen wisselen, is in aanloop naar het WK op papier ontmanteld. Toch documenteren mensenrechtenorganisaties en vakbonden nog altijd vele overtredingen. Zo zouden regelmatig paspoorten van werknemers worden ingenomen, waardoor arbeiders het land niet kunnen verlaten.

Bondscoach Frank de Boer en Oranje-aanvoerder Georginio Wijnaldum zeiden deze week op een persconferentie in Zeist dat voetbalbond KNVB in gesprek gaat met bonden uit andere landen om gezamenlijk een vuist te maken tegen de omstandigheden in Qatar. „Dit raakt iedereen”, zei De Boer, die sprak van een „delicate kwestie”.

De onafhankelijke Human Rights Advisory Board van de FIFA werd opgericht vanwege de situatie in Qatar en bestond uit acht internationale experts op het gebied van mensenrechten, onder wie een deskundige van de Verenigde Naties, vakbondsleiders en een leidinggevende van Adidas. De commissie schrijft in haar laatste advies dat de FIFA veel inspanningen heeft geleverd om de situatie van arbeiders te verbeteren. De bond is volgens de commissie zelfs een „voorloper” op mensenrechtengebied in de sport.

Zorgen

Toch zijn er zorgen nu de commissie wordt ontbonden. Vaak kwam het ingrijpen van de FIFA in Qatar juist na adviezen van de commissie. „Hoewel veel is bereikt in Qatar kan FIFA in potentie nog een groot verschil maken, of het nu gaat om migrantenrechten bij de bouw van stadions en infrastructuur of om andere significante mensenrechtenrisico’s, zoals de rechten van lhbti’ers”, schrijft de commissie. „De kritieke test wordt of de FIFA voldoende zal ondernemen om mensenrechten naar een hoger plan te tillen. De FIFA kan het zich niet permitteren om minder te doen dan wat er de afgelopen vier jaar is gedaan onder leiding van de Human Rights Advisory Board.”

Het mensenrechtencomité vindt bijvoorbeeld dat FIFA zich sterker moet inzetten voor de rechten van arbeiders die niet direct aan WK-stadions werken en zich hard moet maken voor tijdige en volledige betaling. Net als mensenrechtenorganisaties vindt de commissie dat de wereldvoetbalfederatie zijn invloed moet gebruiken om veranderingen op de lange termijn te stimuleren, zoals het daadwerkelijk ontmantelen van de uitwassen die het kafala-systeem met zich meebrengt.

De commissie schrijft ook dat de FIFA moet „leren” van de „ervaringen in Qatar”. Voorkomen moet worden dat arbeiders „nog steeds een oplossing voor hun problemen zoeken als het toernooi al begonnen is.” De FIFA, schrijft de commissie, moet een „erfenis” achterlaten waardoor de situatie van gastarbeiders in Qatar blijvend verbetert.

In het uiteindelijke statement dat FIFA publiceerde naar aanleiding van de opheffing van de Human Rights Advisory Board verklaart de FIFA „verheugd” te zijn met de erkenning dat de bond moeite heeft gedaan om de mensenrechten te verbeteren. De voetbalbond schrijft erin te geloven dat mensenrechten op een nieuwe manier een sterkere positie krijgen binnen de FIFA. De bond erkent ook dat er „nog veel te winnen” is.