Turkije is niet veilig voor Iraanse journalisten

Persveiligheid Mohammad Mosaed vluchtte naar Turkije, maar ook daar loopt de Iraanse journalist gevaar. Veel van zijn collega’s werden al ontvoerd of vermoord.

Ontmoeting van de Turkse minister Cavusoglu (Buitenlandse Zaken) en zijn Iraanse collega Zarif in Istanbul op 29 januari. Een betere relatie tussen Turkije en Iran betekent meer bedreiging voor Iraanse vluchtelingen.
Ontmoeting van de Turkse minister Cavusoglu (Buitenlandse Zaken) en zijn Iraanse collega Zarif in Istanbul op 29 januari. Een betere relatie tussen Turkije en Iran betekent meer bedreiging voor Iraanse vluchtelingen. EPA/ Publiciteitfoto van BuZa Turkije.

De Iraanse journalist Mohammad Mosaed vreest voor zijn leven. Hij vluchtte in januari naar Turkije, nadat hij in eigen land was veroordeeld tot bijna vijf jaar gevangenisstraf vanwege een tweet. Maar hij is zo bang voor de Iraanse inlichtingendienst dat hij de straat niet op durft te gaan. De afgelopen maanden zijn diverse Iraanse journalisten en dissidenten in Turkije onder verdachte omstandigheden om het leven gekomen, of ontvoerd en heimelijk naar Iran getransporteerd.

„De Iraanse geheime dienst heeft overal ogen en oren”, zegt Mosaed tijdens een interview via Zoom. Daarom wilde hij onder geen beding in de Turkse grensstad Van blijven, ook al is hij dat verplicht als vluchteling die daar staat geregistreerd. „Van ligt te dicht bij Iran, daar ben ik absoluut niet veilig.” Gelukkig kon hij terecht bij een vriend die woont in een Turkse stad verder van de grens – welke wil hij niet zeggen. Zijn vriendin is hem op een toeristenvisum achterna gereisd.

Lees ook: ‘Boegbeeld van de gefnuikte persvrijheid in Turkije’

Omdat Mosaed zich opgejaagd voelt in Turkije, wil hij proberen asiel aan te vragen in Europa, de Verenigde Staten of Canada. Omdat hij in Iran is veroordeeld voor zijn journalistieke werk, hoopt hij dat hij kans maakt. Bovendien wordt hij gesteund door het in New York gevestigde Committee to Protect Journalists, dat hem in november vorig jaar de International Press Freedom Award toekende. Met hulp van enkele buitenlandse collega’s kijkt hij wat zijn opties zijn.

Vrouwen als lokaas

Turkije is al decennia het eerste toevluchtsoord voor Iraniërs die hun land ontvluchten. Hun aantal nam de afgelopen tien jaar behoorlijk toe, met name nadat de democratische protestbeweging in 2009 hardhandig de kop in was gedrukt. Tussen 2009 en 2017 registreerde de VN-vluchtlingenorganisatie UNHCR 40.000 Iraanse vluchtelingen in Turkije. Vorig jaar telde Turkije, dat in 2017 de registratie overnam, 1.425 Iraniërs die internationale bescherming hebben aangevraagd.

Maar is Turkije wel veilig? Sinds de Turks-Iraanse relaties zijn verbeterd, is het aantal ontvoeringen, deportaties en moorden op Iraanse dissidenten in Turkije toegenomen. De prominente activist Habib Chaab werd in oktober ontvoerd en naar Iran gerepatrieerd. De Turkse politie concludeerde na een onderzoek dat hij door een vrouwelijke spion van zijn woonplaats in Zweden naar Turkije is gelokt, en vervolgens door een drugsbende is gedrogeerd en naar Iran is gesmokkeld.

Iets soortgelijks overkwam de Iraanse dissident Ruhollah Zam, die vanuit Frankrijk het populaire oppositiekanaal Amad News runde en hielp bij het coördineren van de straatprotesten in Iran in 2017 en 2018. Een anoniem contact lokte hem naar Irak met de belofte van een onderhoud met ayatollah Ali al-Sistani, de belangrijkste sjiitische geestelijke. Maar bij aankomst in Irak werd hij opgepakt en overgedragen aan Iran. Hij is in december geëxecuteerd.

Het proces duurde maar dertig minuten

„Vrouwen gebruiken als lokaas is een bekende tactiek van de Iraanse geheime dienst”, zegt Mosaed. Ze worden ‘spreeuwen’ genoemd en benaderen dissidenten vaak via sociale media. „Dit hebben ze ook geprobeerd met Masoud Maulavi Vardanjani, maar dat lukte niet. Uiteindelijk hebben ze hem in november 2019 op straat in Istanbul doodgeschoten.” Vorige maand arresteerde de Turkse politie een medewerker van het Iraanse consulaat op verdenking van betrokkenheid.

Mosaed vreest hetzelfde lot. Als financieel-economisch journalist die veel onderzoek deed naar corruptie, en erg actief was op sociale media, hielden de Iraanse autoriteiten hem al in de gaten. „Ze zochten naar een aanleiding om me te arresteren”, zegt Mosaed: „In november 2019, nadat er in veel steden protesten waren uitgebroken tegen de hoge benzineprijs, werd ik opgepakt voor het posten van één tweet over de internetblokkade die volgde op de protesten.”

Mosaed zat tweeënhalve week in de gevangenis, daar werd hij op „allerlei onmenselijke manieren” is ondervraagd. Zijn verblijf in een isoleercel noemt hij „een van de ergste vormen van marteling”. Na zijn vrijlating mocht hij niet werken, waardoor hij in geldnood kwam. „Ik verhuisde naar een kleiner appartement, rookte minder sigaretten en at nog maar twee maaltijden per dag. Mijn vader is een gepensioneerde docent en hielp met het betalen van mijn rekeningen.”

In augustus moest Mosaed voorkomen. Het proces duurde maar dertig minuten, met een geestelijke in de rol van rechter én aanklager. „Hij las me op strenge toon de les over mijn werk en mijn tweets. Het leek wel een verhoor.” Hij kreeg vier jaar en negen maanden cel en twee jaar werkverbod. „Ik wist dat het niet bij die zeven jaar zou blijven, maar dat ik altijd in de gaten gehouden zou worden, en niet langer zou kunnen werken als journalist. Daarom besloot ik te vluchten.”

Te voet door de besneeuwde bergen

Omdat zijn telefoon en laptop werden gevolgd, liet Mosaed die thuis met de GPS aan. Hij reisde onder een valse naam per bus naar een Iraans grensdorp, vanwaar hij te voet verder moest, in zijn eentje door de besneeuwde bergen. Dat kostte hem bijna zijn leven. Toen hij na zes uur lopen een Turkse grenspost vond en het alarmnummer belde, was hij ernstig verzwakt en onderkoeld. Hij werd opgepikt door Turkse agenten en met een ambulance naar het ziekenhuis gebracht.

Omdat Mosaed illegaal het land was binnengekomen, wilde de politie hem aanvankelijk terugsturen naar Iran. Dat is gebruikelijk is dit soort gevallen aangezien Turkije en Iran een uitleveringsverdrag hebben. „Dit werd gelukkig voorkomen dankzij de bemoeienis van het Committee to Protect Journalists, dat de politie uitlegde wat me te wachten zou staan in Iran. Wellicht dat de Turken voorzichtiger zijn met uitzettingen na de recente moorden en ontvoeringen.”

Zelfs als Mosaed erin slaagt om asiel te krijgen in een westers land, zal hij nooit helemaal veilig zijn. Want de Iraanse geheime dienst heeft overal tentakels, ook in Nederland, waar in 2015 en 2017 twee Iraanse dissidenten werden geliquideerd. „Maar Turkije is een buurland van Iran, met een lange, poreuze grens en een grote Iraanse gemeenschap, waar de geheime dienst veel contacten heeft. Dat maakt het een stuk makkelijker om iemand te vermoorden of ontvoeren.”