Opinie

Nederland rukt op naar derde plaats in rechts-radicale competitie

Met ruim 18 procent van de stemmen voor radicaal rechts is Nederland opgerukt naar de derde plaats in Europa. De linkerkant is intussen bijna overal terminaal. Het nationaal-populisme heeft volgens Hubert Smeets de ideologische hegemonie overgenomen.

Hubert Smeets

Nederland waant zich een bijzondere natie. Een „gaaf land”, om de premier te citeren. Onze deugden zijn volgens dit zelfbeeld onbegrensd: direct, rationeel, ondernemend, spaarzaam, nuchter (zelfs als we evident hysterisch zijn), tolerant, open en internationaal georiënteerd.

Klopt die eigendunk? De Tweede Kamerverkiezingen zijn de recentste proef op de som. Ruim 18 procent van de burgers steunt PVV, FVD, JA21 plus wat klein grut, allemaal partijen die naar binnen gekeerd kiezen voor ‘eigen volk eerst’ en daarbij soms openlijk in strijd met de grondwet opereren dan wel ‘ironisch’ antisemitisch zijn. In de Europese nationaal-populistische competitie is Nederland nu gestegen van de zevende naar de derde plaats. Het moet alleen nog Hongarije en Italië voor zich dulden.

Hoe stemde Nederland per gemeente? Bekijk hier de uitslagenkaart

Appels en peren? Ja en nee. De radicaal rechtse, reactionaire en nationaal-populistische partijen zijn niet allemaal over één kam te scheren. Eigen-volk-eerst-partijen als Front National (Frankrijk), Sverigedemokraterna (Zweden), Lega Nord (Italië) en Jobbik (Hongarije), die bij de laatste parlementsverkiezingen tussen 13 en 19 procent van de stemmen haalden, zijn niet identiek aan semi-fascistische clubs als Fratelli d’Italia (Italië) of Vrijheid & Hoop (Polen) met krap 5 procent. Maar een paar dingen hebben ze gemeen. Ze pretenderen met hun reactionaire nostalgie als enige de stem van het volk te vertolken. Ze flirten met een autoritaire leiderscultus. En ze zijn in het Europees Parlement vaak aangesloten bij de fractie Identiteit en Democratie, qua grootte inmiddels de vierde stroming in Brussel/Straatsburg.

Bij links heerst de stilte

Ook in hun electorale succes lijken deze tegenpartijen op elkaar. Radicaal rechts is er in geslaagd het hele politieke landschap te herverkavelen en de balans tussen links en rechts naar zijn hand te zetten. De conservatieve en/of progressieve liberalen bieden nog serieus tegenwicht. Ter linkerzijde heerst echter de stilte van het kerkhof. In grote delen van Europa is de klassieke sociaal-democratie namelijk terminaal. In Portugal, Roemenië, Spanje, Zweden en Denemarken sprokkelen sociaal-democraten nog een kwart of meer van de stemmen bij elkaar. Maar in landen als Frankrijk, Polen en Nederland is de sociaal-democratie op sterven na dood.

Ook SP deelt in de malaise

Naar analogie van het interbellum zou deze polarisatie in theorie leiden tot een groei van uiterst linkse partijen die, als in een hoefijzer, veel gelijkenis vertonen met de rechterflank. Welnu, ook die theorie wordt in de meeste EU-landen gelogenstraft. In Duitsland en Frankrijk profiteren harde socialisten en semi-communisten nog enigszins van de crisis bij de sociaal-democratie. Maar in Nederland deelt een partij als de SP in de malaise. En in Italië, ooit bolwerk van rood radicalisme, blijft hard links steken op een paar procent.

Lees ook: Radicaal-rechts is voor een grotere groep kiezers aantrekkelijk geworden

Het laatste woord is uiteraard nog niet gezegd. In de politiek is er nu eenmaal wél leven na de dood. De parlementsverkiezingen in Duitsland over een half jaar zijn de belangrijkste volgende horde. Die bieden uitsluitsel of radicaal rechts het politieke discours kan blijven domineren of in de Bondsdag wordt gestuit. Maar één conclusie is niet overdreven. De gematigde partijen in Europa – of die behoudend dan wel sociaal liberaal, christen- dan wel sociaal-democratisch zijn – hoeven komende tijd niet meer naar links te kijken. Daar valt amper nog een kiezer te winnen.

Het is radicaal rechts dat het democratische discours uitdaagt en uit is op de ideologische hegemonie in Europa. Burgerlijke democraten hebben daarop nog geen antwoord.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.