‘NFT’s zijn een digitale revolutie in de kunstwereld’

Cryptokunst Wat is kunst? Wat is authentiek? Digitale kunst is de nieuwe avant-garde, zoals honderd jaar geleden de dadaïsten en surrealisten. „Wie denkt dat het gaat om Beeples kunstwerk van 70 miljoen slaat de plank mis.”

‘Cyber Watch’ van The Guild, gebaseerd op Rembrandts ‘Nachtwacht’. Het bestaat uit 34 lagen en 107 staten gemaakt door 33 kunstenaars die ieder een deel van het schilderij deden.
‘Cyber Watch’ van The Guild, gebaseerd op Rembrandts ‘Nachtwacht’. Het bestaat uit 34 lagen en 107 staten gemaakt door 33 kunstenaars die ieder een deel van het schilderij deden. Idee en coördinatie Rutger van der Tas

‘Om te begrijpen wat er nu in de kunst aan de hand is, is Beeple toch wel het beste voorbeeld.” Aan het woord is Merel van Helsdingen, directeur van het Nxt Museum voor nieuwe mediakunst in Amsterdam. De Amerikaanse cryptokunstenaar Beeple (Mike Winkelmann) verkocht vorige week via veilinghuis Christie’s het digitale kunstwerk Everydays: The First 5.000 Days voor een bedrag van ruim 69 miljoen dollar (circa 58 miljoen euro). Daarmee werd hij in één klap een van de duurst geveilde levende kunstenaars.

Lees ook: ‘NFT’s brengen bezit en schaarste terug naar muziek’

Nieuw is echter dat zijn werk werd verhandeld als NFT, een non-fungible token. Zo ontstond een kruispunt tussen de digitale en de traditionele kunstwereld. Zo’n NFT is een cryptografische code, een unieke en niet-vervangbare cijferreeks die bestaat uit een digitaal bestand en een ‘smart contract’ dat dient als eigendomsbewijs en ter authenticatie van het werk. Onze pincode zou je een simpel voorbeeld van zo’n token kunnen noemen. Maar terwijl die toegang geeft tot gewoon geld, worden NFT’s betaald met cryptogeld – in het geval van cryptokunst voornamelijk ethereum – en via smart contracts vastgelegd in blockchaintechnologie.

Als het over cryptokunst gaat, gaat het vaak over geld en technologie, en over de utopie van een gedecentraliseerde markt, die de kunstwereld toegankelijker en democratischer zou maken. Het is een wereld van nieuw jargon en pseudoniemen. Je zou cryptokunst een speciale vorm van de al langer bestaande digitale kunst kunnen noemen, waarbij het verschil is dat echtheid en eigendom in zo’n NFT worden ‘gemint’ (vastgelegd). Toch is cryptokunst meer dan dat.

De veelheid van vormen en stijlen die de afgelopen vijf jaar zichtbaar is geworden laat zich nog het beste vergelijken met de avant-garde van het begin van de twintigste eeuw. Er is een nieuwe dada en psychedelisch aandoend surrealisme. Er zijn collages, hommages en politieke commentaren. Je ziet memes, logo’s, pixels en heel veel knullige technische uitprobeerseltjes. Oude iconische werken, zoals het urinoir van Duchamp, de pijp van Magritte en het seriële werk van Warhol, worden becommentarieerd en geremixt. Ook steeds meer gearriveerde kunstenaars ‘droppen’ hun werken op digitale platforms, maar het zijn vooral kunstenaars van buiten de gevestigde orde die profiteren van deze digitale, artistieke en financiële revolutie.

Het digitale kunstwerk kan overal zijn. Alleen het bewijs van eigendom heeft nu waarde

Merel van Helsdingen directeur Nxt Museum

Crypto-community

„Je kunt de eerste transactie van zo’n NFT het beste zien als een digitaal geboortecertificaat”, zegt Rutger van der Tas. „Voor het eerst kunnen we waarde creëren op internet.” De Nederlandse kunstenaar zit vanaf het begin in de cryptoscene. Zijn werk is te zien en te koop op platforms als OpenSea, SuperRare en async. Hij werkt solo en in collectieven en was, toen tijdens corona de cryptokunst explodeerde en ook mainstream bekend werd, een van de initiatiefnemers van het crypto-samenwerkingsverband The Guild.

Tijdens de lockdowns, en samen met 32 andere kunstenaars van overal ter wereld, maakte Van der Tas de Cyber Watch, een hommage aan Rembrandts ‘Night Watch’, maar dan met tientallen bewegende en veranderende lagen.

Via Zoom loodst Van der Tas me in noodtempo langs platforms en kunstenaars met vaak activistische en politiek geladen werken, zoals van de Nigeriaanse Osinachi, wiens werk een sterke lhbtq+-boodschap heeft. Hij laat me Matt Kanes Bitcoin Volatily Art zien, een morfende artistieke datavisualisatie die is gekoppeld aan de koers van de bitcoin. En het virtuele Museum of Crypto Art van verzamelaarscollectief MoCA.

Surprisingly Blue van Manuel Rossner (2020, jpg, 2480x3507px) Foto Manuel Rossner/ König Galerie

Disruptie

Die diversiteit van de crypto-community wordt ook door museumdirecteur Van Helsdingen beklemtoond. „De grootste disruptie is niet financieel, maar infrastructureel. Iedereen kan deze kunst maken en kopen. Vragen wat kunst is en wat goed en slecht, wie een kunstenaar is en wie wat mag kopen worden volledig opengebroken. Kunstenaars uit landen met censuur of andere beperkingen hebben op deze manier toegang tot een wereldwijd netwerk. Als je denkt dat het bij Beeple alleen maar gaat om met feit dat dat werk voor bijna 70 miljoen dollar is verkocht, dan sla je de plank mis. Wat nu is verkocht is niet zomaar een jpg met een mozaïek erop, maar 5.000 individuele werken die de politiek-maatschappelijke geschiedenis van de afgelopen veertien jaar becommentariëren.”

Zondag opent in de Berlijnse König Galerie de tentoonstelling The Artist is Online. Painting and Sculpture in the Postdigital Age, ter plaatse en met een onlineversie in de virtuele wereld van Decentraland. Eigenaar Johann König is een van de meest toonaangevende galeriehouders ter wereld, en sinds Covid dagelijks op Instagram in gesprek met kunstenaars, verzamelaars en curatoren. Inmiddels is hij ook de host van een wekelijks praatprogramma op Clubhouse waarin het de afgelopen weken alleen nog maar over NFT’s lijkt te gaan. „Wat we op dit moment op de grote NFT-marktplaatsen als Nifty Gateway zien is slechts het topje van de ijsberg”, licht hij desgevraagd toe. „De records op Nifty Gateway trekken de aandacht van de media, en wekken zo de indruk dat wat daar te zien is representatief is. Maar dat is het natuurlijk niet. Dat is alsof je wat boven in de hitparade staat zou verwarren met de wereldwijde muziekproductie. Een blik op een platform als Foundation.app maakt meteen duidelijk dat nieuwe mediakunstenaars met een lange praktijk zich ergens anders bevinden.”

„Digitale kunst moet je niet in de fysieke ruimte beleven”, vindt hij. En daarom lanceerde hij al vorig jaar een app voor iPhone en Android met drie digitale exposities. In ‘Surprisingly This Rather Works’ toverde Manuel Rossner „de brutalistische architectuur van de voormalige St. Agnes-kerk in Berlijn, waar de galerie huist, om in een game-omgeving. Rossner werkt sinds vele jaren met virtual reality en blijft onderzoeken wat er in die digitale ruimte allemaal kan.”

‘My 2 Satoshis’ van Rutger van der Tas. Rutger van der Tas

Walter Benjamins aura

Veel cryptokunst is ook ‘meta’, en becommentarieert zichzelf. „Cryptokunst als van de Cryptopunks en de Cryptokitties gaat expliciet over hoe een blockchain functioneert”, zegt König. „In het digitale is mogelijk wat in de werkelijke ruimte onmogelijk is. Regels die in de fysieke wereld gelden worden hier opgeheven. ‘Niet aanraken’ wordt ‘Alstublieft interacteren’. Digitale kunst is toegankelijk voor iedereen met internet. De oververhitte markt van dit moment zal kalmeren.”

Wel is er een belangrijke verandering gaande. Galeriehouder Johann König postte op zijn instagram een foto van de Penguin-uitgave van Walter Benjamins Het kunstwerk in het tijdperk van zijn technische reproduceerbaarheid (1935), met een cover die uit vijftien herhalingen van de rug van het boekje bestaat. Droste-effect en meme ineen. De galerie wijdde deze week zelfs een hele Clubhouse-sessie aan de hernieuwde relevantie van Benjamins denken over origineel en kopie. König: „Digitale kunst kan al lang gedownload en gekopieerd worden. Dat is niets nieuws. Maar zou Benjamin vandaag de dag ook nog zeggen dat het kunstwerk daarbij z’n ‘aura’ verliest? Door het minten van kunstwerken ontstaan nieuwe originelen.”

Lees ook: Drie vragen over NFT’s

Van der Tas maakte er een werk over: zijn portret van de vermoedelijke bedenker van Bitcoin Satoshi Makamoto kun je alleen kopen als je tegelijkertijd de fysieke versie en de digitale ‘collectible’ aanschaft.

Van Helsdingen durft nog een stapje verder te gaan. „Het digitale kunstwerk heeft de potentie om overal te zijn. Alleen het eigendomsbewijs heeft nu waarde.” Dat maakt nadenken over fair practice en vergoedingen in expositieruimtes wel belangrijk. „Vaak zit een royaltystructuur ingebakken in de NFT”, zegt ook Van der Tas.

Er is nog een zorg: de bizar grote energielast die met cryptotransacties gepaard gaat. Voor de Turkse kunstenaar Memo Akten werd het zelfs inzet van zijn werk. Hij publiceerde het manifest ‘Towards a New Ecology of Crypto Art’ en houdt op zijn website cryptoart.wtf bij hoeveel CO2 een gemiddeld digitaal aangeboden kunstwerk uitstoot. „Dat zie je ook terug in het werk van Joanie Lemercier uit Brussel”, zegt Van Helsdingen. „Milieu is het grote thema van zijn werk. Na een eenmalige drop op Nifty Gateway heeft hij de cryptokunstwereld opgeroepen te stoppen met het droppen van hun werk en eerst een oplossing te zoeken voor de impact op het klimaat. Voordat wij als museum een drop gaan cureren moet daar eerst een antwoord op worden gevonden.”