Necrologie

Jacques de Leeuw: stoutmoedig grondlegger van een lectuurimperium

(1933-2021) De grondlegger van Audax kon het familiebedrijf maar niet loslaten. De Leeuw legde de basis voor een breed mediabedrijf dat steeds meer dienstverlener en steeds minder uitgever werd.

Het zieltogende HP/De Tijd, het eeuwige zorgenkindje van Audax, heeft Jacques de Leeuw nooit willen afstoten.
Het zieltogende HP/De Tijd, het eeuwige zorgenkindje van Audax, heeft Jacques de Leeuw nooit willen afstoten. Foto Erik van der Burgt / HH

‘Als ik één zonde moet opbiechten, is het dat ik zeg te stoppen en toch doorga”, zei Jacques de Leeuw in 2014. „Ik heb nu gezegd: nog een dikke twee jaar”, aldus de oprichter van mediabedrijf Audax, eigenaar van onder meer Bruna en AKO en uitgever van HP/De Tijd, destijds in Het Parool.

Uiteindelijk bleef De Leeuw tot aan zijn overlijden, in de nacht van maandag op dinsdag, betrokken bij het bedrijf. Jacques de Leeuw werd 87 jaar oud. Zijn zoon Hubert de Leeuw leidt het familiebedrijf al enkele jaren – pogingen de leiding in handen te geven van een buitenstaander waren de afgelopen jaren mislukt.

Onder Jacques de Leeuw groeide Audax uit van een Brabants leesportefeuillebedrijf tot een mediaconcern dat de hele productieketen van het uitgeven in eigen hand had. De Leeuw was een van de eerste uitgevers in Nederland die werkte volgens die geïntegreerde aanpak.

Hij gaf populaire titels uit als Weekend, Party, Santé en Vriendin, die het kwakkelende HP/De Tijd overeind hielden. Hij distribueerde niet alleen zijn eigen bladen maar ook veel titels van andere uitgevers naar kiosken, boekwinkels en supermarkten. En hij verkocht lectuur en aanverwante zaken via AKO. Audax nam ook concurrent Bruna over en de ketens The Read Shop en Marskramer.

Het zieltogende HP/De Tijd, het eeuwige zorgenkindje van Audax, heeft De Leeuw nooit willen afstoten. Zijn liefde voor de opiniejournalistiek van het weekblad, later maandblad, stond eigenlijk haaks op de ontwikkeling die Audax doormaakte. Steeds meer werd het een logistiek dienstverlener (met uitgeverij), steeds minder een uitgeverij als Sanoma met enige distributie.

Tientallen kilometers

De bedrijfsnaam komt van De Leeuws lijfspreuk Vir audax vir beatus est. ‘Een stoutmoedig man is een gelukkig man.’ In het interview in 2014 kijkt De Leeuw blijmoedig terug op wat je een spartaanse jeugd zou mogen noemen.

Zijn vader Huub was voor de oorlog overgestapt van de handel in kaas, vlees en vis naar de verkoop van kranten en bladen. Hij liet zijn zoon op zestienjarige leeftijd tijdschriften rondbrengen in heel Brabant. De jonge De Leeuw moest ’s nachts vele tientallen kilometers fietsen om abonnees van hun lectuur te voorzien. En na paar uurtjes slaap stond Jacques weer achter de toonbank in zijn vaders winkel. Stiekem droomde hij van het winnen van een grote wielerkoers. En later van een carrière als gewichtheffer. De Leeuw was een beresterke jongeman.

In zijn diensttijd was De Leeuw adjudant logistiek en verantwoordelijk voor het beheer van honderden militaire vrachtwagens. Die logistieke ervaring, vertelde hij later, is hem altijd van pas gekomen bij Audax. In 1958, op 22-jarige leeftijd, begon De Leeuw voor zichzelf. Prima, zei zijn vader, zolang het maar niet direct in de buurt is. Hij begon een leesportefeuillebedrijf dat zou uitgroeien tot Audax. De mediagroep kende vier onderdelen: distributie, logistiek, uitgeverij en detailhandel. Ging het wat minder met het ene deel, dan vulden de andere de resultaten aan.

Lees ook: Uitgever bezweert familietwisten en opslokking (1993)

De zaken gingen voorspoedig, Audax werd een belangrijke speler in de Nederlandse tijdschriftenwereld. Met name door De Leeuws ‘ketenaanpak’. Zakenblad Quote schatte diens vermogen in 2006 op 88 miljoen euro. Onjuist, zei hij erover in Het Parool. „Ze hebben het jaren te laag ingeschat.” In die tijd nam De Leeuw zijn honden mee naar luxe restaurants; chateaubriand kregen de beesten, op zilveren schaaltjes. Zijn eerste hond was dol op vanille-ijs.

De opkomst van het internet, en de daaruit volgende digitalisering van de uitgeverij en de detailhandel, stelde Audax voor grote uitdagingen. De boeken- en lectuurverkoop kreeg concurrentie van Bol.com en andere webshops. De kiosken, in stadscentra en op treinstations, gingen daarom meer andere producten (eten, drinken, kantoorartikelen) verkopen.

Met name de tijdschriften wisten geen goed antwoord te vinden op de digitalisering. Dat was niet alleen bij Audax zo. Waar de dagbladen – die met hun dikke zaterdagse edities sowieso een grote concurrent voor de opiniebladen waren gaan vormen – uiteindelijk slaagden digitale lezers te laten betalen voor hun kopij, lukt dat tijdschriften nog altijd nauwelijks.

„Hoe raar het ook moge klinken”, zei De Leeuw in 2014, „zelf weet ik van digitale zaken bijna niks. En ik krijg mezelf er niet toe iets te leren opzoeken op internet.”

Lees ook: Strakgetrokken Audax denkt er bovenop te zijn

Stoppen of volledig ‘digitaal gaan’ met HP/De Tijd was geen optie, merkte ook Eric Willems die van 2011 tot 2015 de dagelijkse leiding van Audax kreeg. Het opinieblad is een vreemde eend in de bijt bij Audax en zouden ze moeten afstoten, was zijn conclusie. Willems in 2015 in NRC: „‘Oké’, zei De Leeuw, ‘die analyse is terecht. Maar ik wil het blad niet opgeven.’” Natuurlijk is De Leeuw eigenwijs, zei Willems toen. „Logisch. Hij heeft de onderneming opgebouwd. De Leeuw voelt elke vezel in het bedrijf. Maar het is een worsteling voor hem. Hoe leid je een familiebedrijf in een disruptieve markt?”

Onoverbrugbaar verschil

Hoewel De Leeuw al in 2001 officieel afscheid had genomen als bestuursvoorzitter van Audax bleef hij achter de schermen de macht in handen houden. Hij voelde zich de enige die het bedrijf gezond door de digitalisering kon leiden. Dat leidde enkele malen tot aanvaring met de zittende directie. Nog in 2019 stapte toenmalig topman Casper de Nooijer op vanwege een „onoverbrugbaar verschil van inzicht met de aandeelhouders over de strategie”. Jacques’ zoon Hubert de Leeuw nam het stokje over.

In 2018 leed Audax 2 miljoen euro verlies (omzet 211 miljoen euro). Maar in 2019 boekte het bedrijf bij een stabiele omzet een winst van 513.000 euro. Audax had inmiddels flink gereorganiseerd, de winkels van Bruna opgenomen in de groep (samen inkopen, automatisering delen), en de winkels van Marskramer overgenomen van Blokker.

En net op het moment dat Audax hoopte de vruchten te plukken van de overnames en reorganisaties brak de coronacrisis aan. Hubert de Leeuw pleitte in januari ervoor dat de boekhandel ook tot de essentiële winkels werd gerekend. De gedrukte media zijn van groot maatschappelijk belang, aldus Hubert de Leeuw, geheel in de geest van zijn vader.

„Als je uiteindelijk een samenleving krijgt die alleen maar op basis van het digitale wordt geïnformeerd, zal dat zeker ook de kwaliteit van de journalistiek gaan beïnvloeden”, zei Hubert de Leeuw eind januari bij BNR Nieuwsradio. „Het geschreven woord op papier is geduldiger. Heeft naar mijn mening een hoger waarheidsgehalte. Gewoon om de simpele reden dat het duurder is om op papier iets te drukken.”