Het dodenmasker van Dante Alighieri (1265-1321) in het Palazzo Vecchio in Florence.

Foto Vincenzo Pinto/ AFP

Italië viert de dag dat Dante naar de hel ging

700 jaar Dante Zet vijf Italianen bij elkaar, en vier kunnen versregels van Dante opzeggen. Dit jaar wordt hij niet alleen herdacht met een Dante-dag, maar met een heel jaar. Vijf Italianen over Dante.

In geen land wordt de grootste nationale dichter zo vaak geciteerd en met zo veel eerbetoon omgeven als Dante in Italië. Overal vind je zijn naam terug: standbeelden, scholen, restaurants, bioscopen, straten en pleinen. In veel steden zijn gedenkplaten met strofen uit zijn meesterwerk, de Divina Commedia, de ‘Goddelijke Komedie’. Nog steeds is dit lange gedicht, volgens de Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges „het mooiste boek ooit door een mens geschreven”, verplichte kost op middelbare scholen. Het is levend verleden. Een man die op Instagram op zoek gaat naar likes, doet dat met een filmpje waarin hij Dante declameert onder de douche.

Zet vijf Italianen bij elkaar, en vier van hen kunnen versregels van Dante opzeggen. Waarschijnlijk kennen ze alle vijf de openingszinnen waarmee Dante zijn imaginaire reis begint door hel, vagevuur en hemel.

Nel mezzo del cammin di nostra vita
mi ritrovai per una selva oscura
ché la diritta via era smarrita.

In de knappe vertaling door Ike Cialona en Peter Verstegen:

Op ’t midden van ons levenspad gekomen
kwam ik bij zinnen in een donker woud,
want ik had niet de rechte weg genomen.

Dante wordt de sommo poeta genoemd, de opperste dichter, het hoogst haalbare. Sinds vorig jaar is er een speciale dag aan hem gewijd: 25 maart is Dantedì, de dag van Dante Alighieri. Het is niet zijn sterfdag, die is op 14 september. Maar op basis van wat Dante schrijft over de stand van zon en sterren zeggen veel deskundigen dat Dante zijn afdaling in de hel laat beginnen op 25 maart 1300 – anderen houden vast aan 8 april, omdat Dante zijn reis zou willen laten beginnen op de Goede Vrijdag vóór Pasen, en die viel in 1300 op 8 april.

Nu viert Italië, met coronabeperkingen, niet alleen de dag, maar ook het jaar van Dante. Zevenhonderd jaar geleden is hij aan malaria overleden in Ravenna, verbannen uit zijn geliefde geboortestad Florence. Overal in het land zijn activiteiten gepland, met de belangrijkste in Florence, Ravenna en Forli.

Aldo Cazzullo
schrijver

„In tegenstelling tot de meeste andere landen is Italië niet voortgekomen uit een oorlog, en ook niet uit een diplomatiek verdrag of een dynastiek huwelijk. Een van de belangrijkste fundamenten van Italië en van het Italiaans is een gedicht, een monumentaal meesterwerk van zevenhonderd jaar geleden. Daarom durf ik wel te zeggen dat Italië is geboren uit cultuur en schoonheid.”

Aan het woord is de schrijver, journalist en Dante-liefhebber Aldo Cazzullo. Het blijkt onmogelijk langer dan een paar minuten met hem te praten over Dante zonder dat hij de ene versregel na de andere afvuurt. „Dante heeft Italië uitgevonden. Niet als staat, want dat was het nog lang niet. Maar als een idee, als een erfgoed van bellezza (‘schoonheid’), als een verzoening ook van het Romeinse rijk en het christelijke geloof.” Het was deze dichter, zegt hij, die Italië voor het eerst het Bel Paese noemde, als hij spreekt over „het mooie land waar het sì klinkt” als mensen ‘ja’ willen zeggen.

Dante met de ‘Divina Commedia’ in zijn hand op een schilderij van Domenico di Michelino (1465). Op de achtergrond de Louteringsberg en rechts de dom van Florence. Foto Wiki

 

Cazzullo geeft in een boek een speels commentaar op Dantes afdaling in de hel – hij werkt aan een vervolg over Louteringsberg (‘Vagevuur’) en Hemel. Dantes hel is, zeker in de eerste kringen, niet zo duister en grimmig als je in het ‘rijk van satan’ zou vermoeden, zegt hij. Er zit soms iets grotesks in, wat ook terugkomt in de schilderijen van Jeroen Bosch, een van de duizenden kunstenaars die zich hebben laten inspireren door Dante.

De duivels die Dante op een gegeven moment ontmoet, zijn niet echt beangstigend. Het heeft iets clownesks, zegt Cazzullo, met prachtige verzonnen namen als Malebranche, Malacoda, Scarmiglione, Alichino, Calcabrina, Libicocco, Draghignazzo en nog een paar andere. In de vertaling van Cialona en Verstegen worden dat Kwaadklauwen, Kwelstaart, Warkop, Droeswiek, Rijmpoot, Huilwind en Draakmuil.

Dante heeft Italië uitgevonden. Niet als staat, maar als een idee, als een erfgoed van bellezza

Aldo Cazzullo schrijver

„Die klanken spatten uiteen als granaten”, zegt Cazzullo. „Het lijkt wel Maradona die met citroenen voetbalt, zo goed doet Dante dat.”

Omdat hij het zo leuk vindt, heeft hij zijn kinderen de namen van deze duivels geleerd, na de namen van de zeven dwergen uit het sprookje van Doornroosje. Overigens is ook de afsluiting van die ontmoeting populair bij kinderen. De leider van het groepje duivels geeft het vertreksein „door luide te trompetten met zijn aarsgat”.

Alberto Casadei
docent Italiaans

„Voor Italianen is Dante veel meer dan een formidabele dichter”, zegt Alberto Casadei. „Hij is onze padre nobile”, de belangrijkste erflater van Italië. Casadei is hoogleraar Italiaans in Pisa en heeft veel geschreven over Dante. De Divina Commedia heeft veel verschillende lagen, zegt hij. Het is een gedicht waarin Dante zijn liefde sublimeert voor Beatrice, een meisje dat hij maar een paar keer heeft gezien. Een samenvatting van ideeën uit zijn tijd over geloof, kerk en staat. Een kijkje in de zielenroerselen van mensen. Een perfect geconstrueerde raamvertelling over een spirituele tocht. Maar wat hem voor Italië vooral zo belangrijk maakt, zegt Casadei, is zijn rol voor de taal en voor de natie. Het is geen toeval dat Italiaanse emigranten in den vreemde meer standbeelden hebben opgericht voor Dante dan voor Garibaldi, in de negentiende eeuw een van de aanjagers van de eenwording van Italië als natie. Op de munt van 2 euro prijkt in Italië het portret van Dante.

Dante en zijn geliefde Beatrice op een schilderij uit 1914 van Odilon Redon. Foto Wiki

 

Het Italiaans is begonnen met Dante. Die heeft ook in het Latijn geschreven, maar koos in zijn Divina Commedia voor het Toscaanse dialect. Omdat hij overal op het Italiaanse schiereiland werd gelezen (de Divina Commedia is na de Bijbel het meest gekopieerde manuscript), werd dat langzamerhand de standaard. „Belangrijk is dat Dante daarbij taal op ieder niveau gebruikt”, zegt Casadei. „Niet alleen de bijna kunstmatige taal die Petrarca in zijn poëzie gebruikt, maar ook woorden en uitdrukkingen uit het dagelijks leven. Dat maakt zijn tekst vitaal.” Nog steeds zijn er veel aan Dante ontleende uitdrukkingen die niet versleten of stoffig klinken.

In de Divina Commedia beschrijft Dante wat hij heeft gezien op zijn reizen door Noord- en Midden-Italië. „Daaruit komt een beeld naar voren van een gedeelde culturele identiteit.”

Casadei verwijst naar de passage in Louteringsberg waarin Dante kritisch is over de voortdurende onderlinge twisten. Waar eens het verenigde Romeinse rijk was, lopen nu een paar onhandelbare paarden door elkaar, in Dantes beeldspraak. Hij haalt hard uit:

Geknecht Italië, o haard van lijden
Schip zonder stuurman nu het noodweer woedt,
U hebt geen volk, maar een bordeel te leiden!

„Dante zag ruimte voor vreedzame groei en samenwerking op basis van die gedeelde culturele identiteit”, zegt Casadei. „Het echte gevaar was in zijn ogen dat steden blijven proberen hun eigen weg te gaan, en geen deel willen uitmaken van een groter Italië. Al eeuwen voordat die echt verwezenlijkt werd, droomde Dante van de Italiaanse eenheid.”

Bij de instelling van de Dantedì zei minister Franceschini vorig jaar: „Dante herinnert ons aan de vele dingen die ons binden: Dante is de eenheid van het land, Dante is de Italiaanse taal, Dante is het hele concept van Italië.”

Alessandro Franchini
taalkundige en instagrammer

Twee jaar geleden dacht Alessandro Franchini: laat ik het ook eens proberen, zo’n terzine à la Dante. „Ik werk nu in de fair-trade, maar ik ben afgestudeerd in de letteren en heb altijd een enorme liefde en bewondering gehad voor Dante.” Het begon als een grap, een uitdaging. „Ik wilde kijken of ik die strenge regels kon volgen.” Iedere terzine heeft 33 lettergrepen, per zin elf lettergrepen. Het lukte. Franchini kreeg veel positieve reacties, en nu publiceert hij iedere week op Instagram een kort commentaar op het nieuws in de stijl van Dante. „Aan onderwerpen geen gebrek. Wat er in Italië en Europa gebeurt, levert voldoende stof op. En ik vind het leuk om snel te zijn. Een uur na het aantreden van Draghi als premier hadden we al een vers op Instagram.”

Waar Dante een rijmschema aanhoudt van aba, bcb, cdc en zo verder, houdt Franchini het bij één terzine per keer. „Mensen zitten maar kort op sociale media, je moet het niet te moeilijk maken. En vriend die graficus is, ook een vijftiger, maakt de tekeningen erbij.”

Dante is eeuwig, zegt Franchini. Vinden zijn kinderen dat ook? „Zeker, die zijn erg geïnteresseerd in wat ik doe. Dante is niet oud of stoffig. Hoe jongeren ertegenover staan, hangt helemaal af van hoe hierover op school wordt verteld. Het verhaal van de Inferno is vermakelijk, je zou het in moderne termen een soort fantasy kunnen noemen. Daarom houden jongeren meer van Dante dan van een andere historische dichter als Petrarca. Ook een grootheid, maar veel abstracter, filosofischer – al zijn het literair gezien perfecte gedichten.”

Dante en Virgilius in de hel bij Ugolino en zijn zonen, op een schilderij van Priamo della Quercia (1400-1467). Foto Wiki

 

„Dante is ook zo actueel omdat hij met een blik van 360 graden laat zien wat een mens is, met al zijn beperkingen, met zijn grootsheid en zijn drama’s”, zegt Franchini. Dan wijst hij op het huiveringwekkende verhaal van ‘kannibaal-graaf’ Ugolino, dat op veel manieren in latere literatuur en schilderkunst terugkomt. Ugolino, een belangrijke speler in de Toscaanse intriges eind dertiende eeuw, zit bij de verraders, tot aan zijn nek in het ijs, in één gat met vóór hem de aartsbisschop Ruggieri, die hem had verraden.

En zoals iemand die sinds lang niet at
Droog brood kauwt, zette ’t bovenste hoofd zijn tanden
In ’t onderste, waar dat het brein bevat

Nadat hij happen heeft genomen uit de nek van Ruggieri, vertelt Ugolino waarom hij zo wraakzuchtig is. Ruggieri had ervoor gezorgd dat hij gevangen werd genomen, liet hem met twee zoons en twee kleinzoons opsluiten, en gooide de sleutel weg. Van verdriet bijt Ugolino in zijn handen. Als zijn zoons dat zien, zeggen ze dat hij van hen moet eten. Hij weigert aanvankelijk. Maar toen ze alle vier binnen zes dagen de hongerdood waren gestorven, „won de honger het van de smart”.

„Het is fascinerend om te zien hoe Dante nieuwe taal maakt in zijn poëzie”, zegt Franchini. „Dat hij nog steeds wordt gelezen en voorgedragen, komt ook doordat 70 procent van de woorden in de Divina Commedia nog steeds wordt gebruikt. Het is voor een Italiaan veel makkelijker om een dertiende-eeuwse tekst te lezen dan voor een Fransman of een Catalaan.”

Roberto Albanesi
schrijver en uitgever

Op zijn mondelinge eindexamen „enkele decennia geleden” moest Roberto Albanesi uitleggen hoe ‘modern’ Dante is. „Daar had en heb ik wel een antwoord op”, zegt de schrijver/uitgever/webauteur. „Dante is niet modern. En ik ben indertijd met vlag en wimpel geslaagd.”

Op zijn website heeft hij een provocerend artikel geschreven met de kop Ligabue-Dante 1-0. Als je mensen vraagt wat ze liever doen, luisteren naar Ligabue, een bekende cantautore (liedjesschrijver), of Dante lezen, dan wint Ligabue. Volgens Albanesi heeft Dante weinig aandacht en waardering voor het streven naar psychisch-sociaal welzijn, voor geld als middel daarvoor, voor de kwaliteit van leven. Hij praat vooral over zondigheid, over goddelijke straf en barmhartigheid, en heeft daarom de zegen gekregen van de Katholieke Kerk. Dat verklaart mede waarom Dante zo’n grote rol speelt in het literatuuronderwijs. „De kerk praat ook niet over geluk op aarde.”

Dante en Virgilius ontmoeten Satan in de negende cirkel van de hel op deze illustratie uit 1883 van Gustav Doré.

 

Dan komt Albanesi bij de kern van zijn stelling: Dante is geen moderne auteur want hij denkt in zwart-wittermen. „Het is goed of kwaad. Alles of niets. Dat is niet realistisch. Ligabue heeft het in zijn liedjes over existentiële twijfel, over onzekerheid. Over grijstinten.” Dat heeft niet zozeer met jaartallen te maken, maar met instelling. Het is volgens hem geen toeval dat in het buitenland Giovanni Boccaccio, een bijna-tijdgenoot van Dante, veel meer wordt gelezen. Hij was een groot bewonderaar van Dante en geldt als de eerste exegeet van de Divina Commedia – hij was ook degene die Dantes ‘komedie’ de eretitel ‘goddelijk’ gaf. Maar in Boccaccio’s raamvertelling Decamerone wordt minder zwart-wit gedacht, zegt Albanesi.

Enrico Castelli Gattinara
leraar

„Altijd als ik het met mijn scholieren over Dante wil hebben, is de reactie: wat saai. Ze vinden poëzie misschien aardig, maar in ieder geval volstrekt nutteloos. Het staat ver van ze af. Daarom heb ik een provocatie bedacht”, zegt Enrico Castelli Gattinara. Hij is filosoof, heeft lesgegeven aan universiteiten in Rome en Parijs, en staat ook voor de klas. Als docent noemt hij zich „een cultuurmilitant”. „Ik vraag dan aan de klas, wat denk je dat je leven kan redden? Denk aan een ongeluk, een overval, een oorlog? Je krijgt antwoorden als leger, geld, politie, een arts, medicijnen. Als ik ze vertel dat poëzie je leven kan redden, gaan ze lachen. Ze vinden het absurd dat ik een boek heb geschreven met de titel Hoe Dante je leven kan redden. Tot ik het verhaal vertel van Primo Levi.”

Levi, een chemicus maar als iedere Italiaanse scholier gedrild in Dante, beschrijft het zelf ook in zijn prachtige boek Als dit een mens is. Hij zit in een werkkamp in Auschwitz, met een Fransman die graag Italiaans wil leren. Levi stemt toe. Er zijn hele studies gewijd aan deze episode. Kort samengevat komt het erop neer dat Levi dat doet aan de hand van de verzen die hij van buiten heeft geleerd over het moment dat Dante in de hel Homerus ontmoet, in het 26ste canto. Samen dromen ze weg bij de passages over de „open zee” waarover Odysseus wegvaart.

Spreuk bij de hellepoort: ‘Lasciati ogni speranza, voi ch’intrate’ (Laat alle hoop varen, wie hier binnengaat)

Dante Alighieri

„Levi’s geheugen hapert als hij de verzen declameert, en dan vertelt hij dat hij bereid zou zijn af te zien van het stuk brood van die dag om zich maar die volgende verzen te kunnen herinneren”, zegt Gattinara. „Op dat moment heeft hij zich bevrijd van het mechanisme van de concentratiekampen. Meer nog dan eten maakt de poëzie het hem mogelijk om mens te blijven, zich niet te laten gaan. Dat hij Dante gebruikt om zijn vriend Italiaans te leren is een mentale bevrijding. Hij herovert de waardigheid die het systeem probeert te vernietigen. De woorden van Dante hebben hem gered.”

Gattinara vindt overigens dat Dante niet louter in middeleeuwse schema’s van goed en kwaad denkt. Hij betreedt weliswaar de hel door een poort met het beroemde opschrift lasciate ogni speranza, voi ch’intrate – „laat alle hoop varen, wie hier binnengaat”. Maar dan komt hij al snel in het Limbo, een prettig groen gebied waar grootheden uit de klassieke oudheid zich aangenaam verpozen. „Ze zitten hier eigenlijk alleen maar omdat ze, hoe groot hun verdiensten ook, volgens het middeleeuwse denken nooit in het paradijs konden komen omdat ze niet gedoopt zijn.”

Het liefdespaar Paolo en Francesca da Rimini geschilderd in 1855 door Dante Gabriel Rossetti. Foto Wiki

 

„En neem het prachtige verhaal van Paolo en Francesca”, zegt Gattinara. Twee geliefden die overspel hebben gepleegd en daarom in de hel zijn, waar ze worden meegevoerd door de wind. „Maar ze zijn samen. Als je in de hel alleen maar gestraft zou worden, hoe kan het dan dat deze twee zondaars doen wat ze het liefste doen, bij elkaar zijn? Het is een verhaal van liefde, ze worden niet gekweld.” Francesca vertelt Dante hoe de relatie met de broer van haar kreupele man begon. Ze zaten samen een roman over de Engelse ridder Lancelot te lezen, die verliefd werd op de koningin Guinevere, de vrouw van koning Arthur. Als ze lezen hoe Lancelot in het boek Guinevere kust, laait de hartstocht op en kust Paolo Francesca.

Dan volgende de beroemde suggestieve regels:

Galeotto fu ’l libro e chi lo scrisse: quel giorno più non vi leggemmo avante.

In de vertaling van Frans van Dooren, een andere grote Dante-liefhebber:

Het boek en degene die het schreef brachten ons tot elkaar: die dag lazen wij niet verder.