Analyse

Dankzij Kaag is D66 onvermijdelijk voor de VVD

Tweede Kamerverkiezingen Twee liberale partijen zijn veruit de grootste partijen in de Tweede Kamer geworden, zo bleek uit de voorlopige tussenstand.

D66-lijsttrekker Sigrid Kaag juicht als ze in het partijkantoor de uitslag van de eerste exitpoll hoort.
D66-lijsttrekker Sigrid Kaag juicht als ze in het partijkantoor de uitslag van de eerste exitpoll hoort. Foto Martijn Beekman/D66

Een windstille campagne, die de VVD van premier Mark Rutte volledig naar zijn hand wist te zetten, heeft voor een daverende verrassing gezorgd. De VVD won volgens de jongste prognose donderdagochtend twee zetels en wist met 35 zetels de grootste te blijven. Maar D66 van lijsttrekker Sigrid Kaag behaalde volgens die tussenstand 24 zetels, een winst van vijf.

Daarmee zijn twee liberale partijen veruit de grootste partijen in de Tweede Kamer geworden. Zo blijft nog maar één stroming uit het traditionele driestromenland over. De christendemocratie en de sociaaldemocratie zijn ver teruggevallen. Het CDA van Wopke Hoekstra zakte ver terug, volgens de prognose naar vijftien zetels. Links boekte een historisch slecht resultaat: de PvdA en de SP stonden donderdagochtend op negen zetels, GroenLinks op zeven. Vooral voor GroenLinks is deze uitslag een grote tegenvaller. Op links is al jaren een proces van versnippering gaande, en deze uitslag is daar een bevestiging van. Het fusiedebat bij PvdA en GroenLinks zal weer losbarsten.

Wel ontstond een nieuwe machtsfactor. Radicaal-rechts behaalde het beste resultaat in de recente geschiedenis. De PVV van Geert Wilders viel weliswaar wat terug (van twintig naar zeventien), maar Forum voor Democratie won fors (van twee naar acht). En FVD-afsplitsing JA21 wist ook vier zetels te behalen, volgens de tussenstand donderdagochtend. Dit gezamenlijke resultaat, 29 zetels, is meer dan de LPF in 2002 en de PVV in 2010 behaalden. In de kabinetsformatie spelen deze partijen waarschijnlijk geen rol. Maar hun invloed zal groot worden, ook omdat JA21 acht zetels in de Eerste Kamer heeft

Maar één uitdager van Rutte

In de eerste exitpoll woensdagavond stevende D66 nog af op 27 zetels. Donderdagochtend, toen bijna tweederde van de stemmen was geteld, bleken dat er drie minder. Toch kan D66 tevreden terugkijken: de partij slaagde er als enige in een serieuze uitdager van de VVD te worden.

De boodschap van de VVD was puur gericht op leiderschap: Mark Rutte als de premier die de afgelopen tien jaar had bewezen Nederland door crises heen te loodsen. Zo bleef de campagne weg van ongemakkelijke onderwerpen als klimaat en de Toeslagenaffaire. Alleen Sigrid Kaag wist een tegengeluid te formuleren. Ze voerde campagne met de leus dat het tijd was voor ‘nieuw leiderschap’. Ze maakte een solide indruk in debatten. Zo durfde ze vaak als enige standpunten in te nemen, bijvoorbeeld toen lijsttrekkers gevraagd werd of coronapaspoorten een goed idee waren (zij was als enige voor).

Tijdens het slotdebat van de NOS stond ze tegenover Geert Wilders. Ze zei „ik accepteer dit niet!” toen Wilders haar een „verrader” noemde omdat ze een hoofddoek in Iran had gedragen. Dit debat kan een grote rol hebben gespeeld in een trend die al enkele weken gaande was: Kaag leek vooral kiezers weg te trekken bij de linkse partijen. Hiermee brak ze een ban: als D66 meeregeert, straft de kiezer de partij daar hard voor af. Winst na regeren, zoals nu, is hoogst zeldzaam.

Lees ook: Regeren is halveren, geldt nu niet

Het pro-Europese geluid van D66 vond ook weerklank bij een andere partij die de Kamer binnenkomt. De pan-Europese partij Volt komt volgens de tussenstand met drie zetels de Kamer binnen. Volt, met Laurens Dassen als lijsttrekker, is voor vergaande Europese samenwerking om bijvoorbeeld klimaatverandering tegen te gaan.

De Tweede Kamer is verder versnipperd geraakt. Op basis van de prognose zouden zestien partijen een Kamerzetel innemen. Rutte mag gaan werken aan de formatie van een vierde kabinet. Als de prognose zo blijft, komt hij met D66 en CDA uit op 74 zetels, net te weinig voor een meerderheid. Mogelijk is toch een vierde partij nodig. VVD, D66 en CDA hebben ook geen meerderheid in de senaat.

Hoe dan ook: D66 lijkt zichzelf onvermijdelijk te hebben gemaakt voor de VVD. Donderdag ontvangt Kamervoorzitter Khadija Arib de fractievoorzitters van de Tweede Kamer, en na deze consultatie zal een verkenner worden aangewezen om naar mogelijkheden te kijken. Inhoudelijk zijn de verschillen tussen VVD en D66 op bijvoorbeeld sociaal-economische thema’s niet groot. Cultureel staan de partijen verder uit elkaar. Het is wel de vraag wat het CDA wil. Wopke Hoekstra zei dat het initiatief „in eerste instantie aan VVD en D66 ligt”. Als junior partner in een coalitie zitten met twee grote liberale partijen is een weinig aantrekkelijk perspectief.

Update (18 maart 2021): Dit artikel is om 06.00 uur geactualiseerd op basis van een tussenstand bij het tellen van de stemmen.