Analyse

Bij de VVD zijn ze vooral opgelucht dat de dalende trend niet doorzette

VVD De campagne was net lang genoeg. De VVD kan op zoek naar partijen voor een kabinet-Rutte IV.

Annemarie Jorritsma, Klaas Dijkhoff, Sophie Hermans, Mark Rutte, Christianne van der Wal en Caroliene Hermans juichen bij de exitpoll.
Annemarie Jorritsma, Klaas Dijkhoff, Sophie Hermans, Mark Rutte, Christianne van der Wal en Caroliene Hermans juichen bij de exitpoll. Foto Bart Maat/ANP

Was D66-leider Sigrid Kaag op de tafel gesprongen na de eerste exitpoll? Mark Rutte, zei VVD-campagneleider Sophie Hermans aan het begin van de uitslagenavond, „sprong op van de bank”. Rutte zat met zijn naaste medewerkers in de fractiekamer van de VVD.

Blij zijn ze daar zeker: de partij van de demissionaire premier blijft de grootste, ook na drie kabinetten-Rutte. Maar de VVD-top is vooral opgelucht. Ook uit de eigen peilingen bleek de afgelopen weken een dalende trend, en het kan riskant zijn om aan het eind van een campagne over te komen als een verliezer.

Die hele campagne had gedraaid om Rutte zelf, maar het succes van deze verkiezingen was volgens Hermans „een overwinning voor de hele VVD”. De lijsttrekker was weer gewoon premier geworden. Die wel meteen op zoek moet naar andere partijen om Rutte IV mee te vormen. In de wandelgangen van de VVD werd, naast D66 en CDA, vooral JA21 gezien als een serieuze optie – om aan extra zetels te komen in de Eerste Kamer. Daar halen VVD, D66 en CDA bij lange na geen meerderheid en Rutte, weten mensen om hem heen, gaat er niet meer zomaar van uit dat het daar wel goed komt. In Rutte II, met de PvdA, bleek het veel moeilijker om daar aan genoeg steun te komen dan Rutte en Diederik Samsom, toen PvdA-leider, hadden gedacht.

Rutte was de verkiezingsdag begonnen op het stembureau in de basisschool in Benoordenhout, Den Haag, waar hij zelf op zat als kind. De buitenlandse verslaggevers hadden vooral veel aandacht voor zijn fiets.

Op woensdagavond sprak hij als eerste de leden toe via YouTube. De kiezers hadden volgens hem ingezien dat de VVD het land door deze crisis kon helpen.

Met hém als leider – en zo had hij ook wekenlang campagne gevoerd. De verkiezingen moesten voor Rutte en de VVD niet te veel over inhoudelijke thema’s gaan, maar om Rutte zelf. In spotjes praatten mensen op straat naast een bordkartonnen Rutte over de premier als een aanraakbaare, maar degelijke leider.

Lees ook: Hoe team-Rutte de term ‘Rutte-doctrine’ liet verdwijnen

In de formatie ligt het voor de hand, zei Rutte woensdagavond, dat de VVD en D66 samen gaan praten over een coalitie. „Volgens mij wil iedereen zo snel mogelijk een nieuw kabinet.” Rutte zei dat hij daar „in alle bescheidenheid” zijn best voor zou gaan doen. Hij voelde zich „nederig” en vond het „een eer” dat hij „het voortouw” kon nemen.

Maar hoe bescheiden was hij te werk gegaan met zijn ‘herstelplan’ voor Nederland ná corona, nog voordat de formatie is begonnen?

Dat plan, vertelde hij op dinsdagavond aan NRC, had hij al eerder gemaakt en het bevat elementen van wat de VVD wil, maar het staat volgens hem ook vol met „goede ideeën” van andere partijen om uit de crisis te komen.

Rutte zei dat hij hoopte op zoveel mogelijk steun van de Tweede Kamer, en snel. Het plan kon dan het eerste hoofdstuk worden van een nieuw regeerakkoord.

Rutte: „Als ik daar [aan de formatietafel] zit, wordt dit mijn voorstel.” Zo probeert hij nu al de formatie naar zijn hand te zetten. Het laat zien hoe vanzelfsprekend de macht voor hem is geworden, na tien jaar premierschap.

Tegen de VVD’ers, op YouTube, zei hij na de exitpolls dat het „een mooie avond” was. „Maar nu weer hard aan het werk, er staat ons heel, heel, heel veel te doen.”