Was het ME-geweld in proportie?

Malieveld Op het politieoptreden van afgelopen zondag op het Malieveld volgt een intern onderzoek. „Maar goed ook”, stelt een expert.

Mensenrechtenorganisatie Amnesty International stelt dat de filmbeelden van de betoging in Den Haag, gemaakt door omstanders, duiden op „disproportioneel politiegeweld” tegen de demonstranten.
Mensenrechtenorganisatie Amnesty International stelt dat de filmbeelden van de betoging in Den Haag, gemaakt door omstanders, duiden op „disproportioneel politiegeweld” tegen de demonstranten. Foto John Thys / AFP

Op het Malieveld, verzamelplaats van de nationale onvrede, verloopt de ontbinding van een demonstratie meestal als een toneelstuk waarvan je de volgende akte al kent. Dan rukt, na herhaaldelijk waarschuwen, de mobiele eenheid in linie op vanaf de poffertjeskraam tot aan het provinciehuis. Agenten met lange wapenstokken drijven in linie de menigte naar de achterkant het veld af. Blijft het grimmig, dan komen de honden erbij. Daarna de politie te paard, in linie, en als dat niet helpt, het waterkanon.

Een half uurtje, dan is het vaak wel gepiept. Zo ook afgelopen zondag, tijdens een betoging tegen de coronamaatregelen, georganiseerd door Nederland in Verzet. De demonstratie, onaangekondigd, was toegestaan mits niet meer dan tweehonderd mensen zouden deelnemen, vanwege de anderhalvemeterregel. Er kwamen meer dan duizend mensen op af waarna de burgemeester van Den Haag de betoging ontbond en de politie rond half vier ’s middags iedereen opriep het veld te verlaten.

Ditmaal verliep dat ‘schoonvegen’ wel héél turbulent. Op de filmpjes, online driftig gedeeld, is te zien dat een vrouw na een duw van een agent in burger tegen een rijdend ME-busje aan valt. Te zien is dat een agent met zijn wapenstok op het hoofd van een demonstrant slaat. Een andere betoger wordt, liggend op de grond, geslagen door meerdere agenten en gebeten door een hond. In dat half uurtje raakten drie demonstranten gewond, en zes agenten. Er werden 29 arrestaties verricht. Eén agent voelde zich zo bedreigd dat hij een waarschuwingsschot loste.

Stroomkabels als slagwapens

Het geweld was nodig omdat demonstranten weigerden te vertrekken, zegt de politie in een verklaring. Verschillende groepen waren uit op een confrontatie. Er werd zwaar vuurwerk gegooid naar de agenten, met laserpennen werd in hun ogen geschenen. Demonstranten liepen rond met stroomkabels om die te gebruiken als slagwapens, ze schopten een politiehond en belaagden een hondengeleider van de politie met een vechthond. Daarop loste de politieman een waarschuwingsschot. De val van de vrouw tegen het busje was „nadrukkelijk niet de bedoeling”.

Lees ook dit interview met de Amsterdamse politiechef Frank Paauw: ‘Politiegeweld ziet er nooit mooi uit’

Zes aangiften en 120 klachten heeft de politie in Den Haag tot nu toe ontvangen naar aanleiding van het politieoptreden. Volgens Amnesty International wijzen de filmbeelden, gemaakt door omstanders, op „disproportioneel politiegeweld”. De mensenrechtenorganisatie vraagt om een onderzoek naar het politiegeweld. En dat komt er, heeft de politie dinsdag aangekondigd. Een intern onderzoek, het Openbaar Ministerie „kijkt mee”. Daarnaast zal elke inzet van het politiegeweld apart worden beoordeeld door de hulpofficier van justitie en zo nodig getoetst worden door het OM. Politiegeweld is geoorloofd als het proportioneel is en als de inzet van lichtere middelen niet afdoende is gebleken.

De komst van zo’n onderzoek is „maar goed ook”, zegt Jaap Timmer, politieonderzoeker aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Afgaand op de beelden op sociale media heeft ook hij zijn vraagtekens bij het politieoptreden. „Ik ken de context van die beelden niet, daarom ben ik voorzichtig. Maar neem zo’n waarschuwingsschot. Dat gebeurt bij een demonstratie hoogstzelden. Met zo veel politiemensen om je heen is dat doorgaans ook niet aan de orde: je bent niet zo snel in het nauw gedreven. Afvuren in zo’n mensenmassa is bovendien een groot risico: die kogel komt ook weer naar beneden. En wat is het nut? In het gedruis en gegil ontbreekt de schrikreactie. Mensen herkennen het niet als een waarschuwingsschot.”

Een hondenbeet? „Surveillance-honden zijn er bij zo’n betoging om, aanvullend op de lopende linie, ruimte en drijfkracht te creëren. Mensen zijn bang voor de honden en lopen dan de gewenste richting op. Ze zijn in beginsel niet bedoeld om individuele mensen te bijten. Wat is in dit geval het doel hiervan geweest?” Hetzelfde vraagt hij zich af over het slaan van een „ogenschijnlijk weerloze” betoger die al op de grond ligt. Het zijn voorbeelden, zegt Timmer, waarbij je je kunt afvragen of bij deze betoging de coördinatie van de politie optimaal is geweest.

Lees ook dit artikel: Verantwoord gebruik van geweld moet bij agent ‘inslijten’ (2018)

‘Agenten, ruiters, busjes: kriskras’

Plan van aanpak is bij elk optreden van de mobiele eenheid vastgelegd in een ‘Commander’s Intent’. Daarin staan, in overleg met de veiligheidsdriehoek, per demonstratie de tolerantiegrenzen vastgelegd: wanneer grijpt de ME in, en hoe? Orders worden doorgegeven via de algemeen commandant naar de pelotons-, sectie- en groepscommandanten, tot aan de agenten in de busjes. „Iedereen staat permanent met elkaar in verbinding via oortjes”, zegt Timmer. „Er zijn weinig organisaties zo hiërarchisch als de ME.”

Coördinatie, daar gaat het om. „Linie en samenhang”, zegt Timmer. „Als de commandant zegt: linksaf, dan ga je linksaf. Iedereen moet van elkaar weten wat ze doen.” Afgaande op de beelden leek het dáár juist soms aan te ontbreken. Timmer: „Wat mij opviel was het ogenschijnlijk chaotische beeld. Betogers werden verschillende kanten opgedreven en het leek alsof plukjes agenten, ruiters en busjes kriskras over het veld bewogen.”

Als je niet op linie blijft, als het ontbreekt aan samenhang, aan coördinatie, kan het misgaan. Dan kunnen agenten ongecoördineerd gaan handelen. Ze kunnen „uit hun plaat gaan” tegen een demonstrant zonder te worden gecorrigeerd door een collega. Of in de massa geïsoleerd raken en uit angst een waarschuwingsschot afvuren.