Beeldend kunstenaar Joyce Overheul: „Je hebt nergens zoveel vrijheid als binnen de kunst.”

Foto Andreas Terlaak

Interview

‘In de kunst kan ik statements maken’

Kunst en activisme Met haar feministische kunstwerken doet Joyce Overheul mee aan de tentoonstelling ‘Van wie is de wereld?’ in Museum de Fundatie. „Waarom denkt de ene helft van de mensheid over de andere helft te mogen oordelen?”

Vijf vragen stelt kunstenaar Joyce Overheul (1989) zich bij wat ze doet of ziet. Vijf keer waarom. Neem de stroopwafels, die ze serveert in haar Utrechtse studio. Waarom zijn ze rond? Waarom hebben ze ribbels? Waarom moeten ze gemaakt in een wafelijzer? Waarom zit de stroop erin en niet erop? „Voordat je bij vijf bent”, zegt ze, „doet je hoofd al pijn.”

Toch werkt deze methode goed om „tot de kern” te komen. Want Overheul is een kunstenaar die – althans tijdens haar academietijd aan de HKU – de neiging had alle kanten uit te vliegen. Als het maar kritisch was. Haar conceptuele werken richtten zich op sociale experimenten met data en privacy, op burgerparticipatie, ongelijkheid en onrecht. „Kritisch van nature”, noemt ze zichzelf. Van kinds af aan strijdbaar, de religieuze omgeving in de Betuwe waarin ze opgroeide bevragend, en vanaf haar dertiende fel voorstander van de SP.

Op SP stemt ze niet meer. Maar door middel van die vijf vragen krijgt ze grip op haar artistieke praktijk. En die spitst zich toe op feminisme, emancipatie en activisme. Het van oudsher met vrouwelijke bezigheden geassocieerde textiel is een van de materialen waarmee ze graag werkt. „Vanwege de glans van textiel moet je altijd beter kijken, want textiel verandert als de lichtinval verandert. Dat vind ik mooi. Een zelfde lap stof lijkt te bestaan uit meerdere kleuren, puur door de stof te draaien of een stapje opzij te doen.”

Wandkleed

In Museum de Fundatie in Zwolle laat Overheul vanaf eind deze maand, mits de musea open mogen, een wandkleed van 36 meter organza en 400 meter garen zien dat ze na een residentie in Iran heeft gemaakt. Utility Box on Enghelab Street (2019) is een transparante, grafische voorstelling van een plein in Iran waar vreemde kisten staan met daken erop.

Joyce Overheul, Utility Box on Enghelab Street, 2019. Organza, nylon garen, borduurgaren en kralen, 436 x 230 cm. Foto Joyce Overheul

„Iedereen kent de foto’s van protesterende vrouwen op die kisten. Maar toen ik in Teheran kwam, zag ik dat de overheid puntdakjes op die kisten had gemonteerd, zodat niemand er meer op kon staan. Wat flauw en wat slim, dacht ik. Waarom denkt toch de ene helft van de mensheid over de andere helft te mogen en kunnen oordelen? Waarom verdienen vrouwen nog steeds zo veel minder dan mannen? Waarom verbiedt het Vaticaan voorbehoedsmiddelen? Waarom moeten vrouwen vijf dagen bedenktijd nemen voor een abortus? Alsof abortus iets is waartoe een vrouw zomaar besluit, als ze geen zin heeft om naar haar werk te gaan bijvoorbeeld of tussen het boodschappen doen door.”

Lees ook dit interview met de Guerrilla Girls: ‘Eén vrouw en één zwarte erbij lost het probleem niet op’

Met haar activistische inslag zou het voor de hand hebben gelegen om een carrière in de politiek te kiezen. Maar nee: „Je hebt nergens zo veel vrijheid als binnen de kunst. Ik kan hier flinke statements maken. En daarbij zorg ik ervoor dat ik zelfstandig blijf. Ik heb mijn eigen webshop waar ik haakpatronen verkoop, ik fotografeer in opdracht, ik heb een tijd lang, onder het motto ‘Steun een kunstenaar, koop een plantje’, stekjes van mijn pannenkoekenplant verkocht op tentoonstellingen waar ik exposeerde. En verder heb ik veel verschrikkelijke bijbaantjes gehad waar racisme en seksisme op de werkvloer, nou ja laten we zeggen, er altijd is.”

Joyce Overheul Foto Andreas Terlaak

Naaimachine

In haar atelier staat een oude Singer naaimachine uit 1873. Op tafel liggen knuffelige, paarse fluwelen letters. Het is een begin van een alfabet over fragiele versus giftige mannelijkheid. Met dat alfabet gaat ze teksten maken. „Ik laat me inspireren door de teksten van ‘incels’ – involuntary celibates, die op Youtube rondbazuinen dat ze recht hebben op seks en dat vrouwen daar van nature in moeten voorzien. In die filmpjes leren mannen hoe ze stoerder, meer zelfverzekerd kunnen worden, met het doel vrouwen te versieren. Alsof wij simpele zielen zijn die met een paar drukjes op de juiste plekken in katzwijm vallen voor een type dat al vier maanden zijn kelder niet is uitgekomen.”

De Singer machine is belangrijk. „De naaimachine dateert uit hetzelfde jaar dat de slavernij definitief werd afgeschaft. Het is een jaar voor het kinderwetje van Van Houten, nog 46 jaar voor vrouwen eindelijk een keer mochten stemmen. Het maakproces met zo’n historische machine geeft voor mij een extra betekenis aan dat alfabet.”

Dat Overheul haar activisme in kunstprojecten vertaalt die binnen een redelijk veilige kunstomgeving worden tentoongesteld, is geen beletsel. „Ik heb altijd – al tijdens mijn academietijd – overal aan meegedaan. Eéndags-exposities, pop-uptentoonstellingen in cafés en lege winkels, onlangs een instagram-take-over. Ik pak alles aan om het gesprek met mensen aan te gaan. Ik heb personen in het verleden gevraagd om hun restanten medicijnen naar me op te sturen en daar een reuzenpil van gemaakt met 900 bijwerkingen. Ik heb ze gevraagd om hun hart te luchten via ingesproken boodschappen. Ik heb ze om foto’s gevraagd van geluksmomenten, die ik dan weer in kleden vertaalde. Mijn werk valt of staat met of mensen het zien, horen, en meedoen. Dat vind ik belangrijk. Want als ik mijn werk alleen maar voor mezelf maak – ja dan hoef ik het eigenlijk niet meer te maken. Ik heb het namelijk al bedacht.”

Werk van Joyce Overheul is 31/3 t/m 27/6 (onder voorbehoud van coronamaatregelen) te zien op de tentoonstelling ‘Van wie is de wereld?’ in De Fundatie, Zwolle. Inl: museumdefundatie.nl