Mijn snotneus is opeens van Groot Belang voor de Mensheid

Vaccinonderzoek Redacteur was proefpersoon voor een nieuw coronavaccin van het bedrijf CureVac. Dat gaat gepaard met twijfels. Kreeg ze een placebo of niet? Helpt riskant gedrag de wetenschap vooruit?

Illustratie Roland Blokhuizen

Mijn snotneus is opeens van Groot Belang voor de Mensheid.

Ik had deze week keelpijn gekregen en was gaan snotteren. Niet heel erg, en ik kon ook nog ruiken en ik had geen koorts. (Met drie jonge kinderen ligt snotdevaluatie op de loer.) Maar nu duw ik alle relativerende gedachten weg. Kom maar door met dat wattenstaafje. Want wie weet ben ik één van de 56 mensen die nodig zijn. Wie weet behoor ik tot de kleine, door het lot verkozen groep die voor een mondiale remedie tegen een ontwrichtende pandemie gaat zorgen.

Ik neem deel aan de ‘Herald’-studie naar de werkzaamheid van CVnCoV, een experimenteel vaccin van het bedrijf CureVac tegen corona. Een degelijk Duits vaccin, dacht ik zo, wat kan er misgaan? En leuk voor een stuk. Bovendien wil ik graag wat plezier en vrijheid terug, en een prik brengt die dingen ineens binnen handbereik. Onzin natuurlijk, maar van dat hele coronagebeuren ga je krom denken.

Een paar weken geleden zat ik daarom in een kamertje in het Provinciehuis in Utrecht te wachten met wat andere proefpersonen uit het ‘fase-3 onderzoek’, het laatste deel van de studie waarin de werkzaamheid wordt getest op een grote groep mensen. We werden opvallend dicht op elkaar gezet, misschien om dat lot een handje te helpen. Ik kreeg een vragenlijst over mijn gezondheid en of ik al corona heb gehad, en een zwangerschapstest voor op de wc. Een arts klopte met een hamertje op mijn knie en een verpleegkundige nam bloed af. Daarna kreeg ik een spuit met het nog niet goedgekeurde mRNA-vaccin van de Duitse farmaceut. Of met een beetje zout water, dat weet ik niet, de kans in deze dubbelblinde gerandomiseerde studie is fiftyfifty.

Sinds die prik ben ik een zwevend puntje in een datawolk, samen met 36.499 anderen over de hele wereld. Wij lopen los rond over een besmette aarde, als proefratten in een levensgroot fieldlab. Er zijn voor de eerste antwoorden maar 56 besmettingen nodig. Wie van ons krijgt het virus? Wie niet? Wie wordt mild ziek? Wie belandt op de IC? De verdeling in besmettingen tussen de placebogroep en de gevaccineerde groep zal de score van het vaccin bepalen. Wordt het een klinkende 95 procent effectief tegen ziekte, zoals Pfizer? Of de zuinige 62 procent, waarmee AstraZeneca begon, inmiddels door de onderzoekers zelf opgeschroefd tot ruim 70. Of iets daartussen, iets wat fluctueert per variant? Voorkomt het vaccin infecties, of enkel ziekenhuisopnames en dood? Wat zegt zo’n getal eigenlijk?

Waardevol snot

Het enige dat mijn fiftyfiftyprik in de eerste week opleverde, was een zere arm en nieuwe, Schrödinger-achtige dilemma’s. Ik weet niet of ik een placebo kreeg en voorzichtig moet blijven. Of dat ik juist de volksgezondheid dien door in een overvolle trein te stappen. Misschien moet ik extra vaak met vrienden afspreken. Binnen borrelen. Samen zingen. Roltrapleuningen op Utrecht CS aflikken. Doe wat je wil, bromde de echtgenoot, zolang we maar niet met z’n allen in quarantaine hoeven.

Ik besloot de avondklok te breken voor een ommetje, in naam van de volksgezondheid. Ik zei al: je gaat krom denken na zo’n jaar.

Nu heb ik echt snot, potentieel waardevol snot

Maar nu heb ik echt snot, potentieel waardevol snot. Ik bel daarom de studie-verpleegkundige, dag en nacht bereikbaar. Laat je zo snel mogelijk testen, zegt ze, ik reserveer een tijdslot. De jonge vrouw bij de teststraat van het UMC Utrecht duwt door totdat er iets in mijn achterhoofd kraakt, ik zweer het. „Ik had moeite met om het hoekje komen”, stamelt ze. „Maar van kraken heb ik nog nooit gehoord.”

Puntje in een datawolk

56 mensen op meer dan 36.000, dat lijkt weinig, zegt Lidia Oostvogels die op Zoom is verschenen. De Nederlands-Belgische arts is studieleider bij CureVac en toezichthouder op de datawolk waarin ik een puntje ben. Bij 56 bewezen coronabesmettingen, de ‘eindpunten’ van dit klinische onderzoek, zal CureVac een eerste statistische analyse doen. Het bedrijf zal kijken hoe die besmettingen zijn verdeeld tussen de placebogroep en de ingeënte groep en de resultaten daarvan inleveren bij de medicijnagentschappen die het vaccin moeten goedkeuren. In de ‘rolling review’ die bij het Europese EMA gaande is, kan deze analyse het begin zijn van een goedkeuring van het vaccin.

De studie is helemaal af als er in totaal 185 proefpersonen met symptomatische corona, dus mét klachten, zijn gevonden. De ondergrens die het vaccin moet halen is dat de prik het aantal zieken op z’n minst halveert. Er staat veel op het spel, de studie alleen al kost honderden miljoenen euro’s. Een CureVac-woordvoerder die meepraat: „Van de meer dan één miljard die we sinds vorige zomer hebben geworven, gaat een groot deel naar de ontwikkeling en productie van dit vaccin.”

CureVac verwacht, op basis van resultaten van de vergelijkbare vaccins van Pfizer en Moderna een heel sterk effect, zegt Oostvogels. En dus ook een heel scheve verdeling tussen de twee groepen, met veruit de meeste zieken in de placebogroep. Daarom heeft het niet zoveel eindpunten nodig.

Maar zelfs 56 besmette mensen vinden is al een klus, zegt Oostvogels. Kijk naar de cijfers. In Nederland zullen uiteindelijk 2.000 mensen meedoen met de studie. De infectiegraad in Nederland is nu 30 besmettingen per 100.000 mensen. Zie dan maar eens een paar coronagevallen in je onderzoekspopulatie te krijgen. „Als je ‘pech’ hebt” – Oostvogels vergeet de aanhalingstekens met haar vingers niet – „is het land waarin je je studie doet in lockdown. Dan is het helemaal moeilijk.”

Illustratie Roland Blokhuizen

Bovendien raakt de tijd op door de concurrenten die goedgekeurde vaccins leveren. Oostvogels: „In de westerse wereld zijn we door de vaccinatieprogramma’s onze oudste groep al kwijt aan het raken. Het vaccin is in Nederland niet meer te testen op de alleroudsten.”

Het CureVac-vaccin wordt onderzocht in vier Europese en zes Zuid- en Midden-Amerikaanse landen. Het kan nog uitwijken naar landen waar nauwelijks gevaccineerd wordt, maar daar kan het lastig zijn om heel strak een grote studie op te zetten. Fouten maken wil het bedrijf beslist niet. Oostvogels wijst op het onderzoek van AstraZeneca, waarbij sommige deelnemers per ongeluk de helft van de dosis kregen. De uitkomsten van de studie blijven maar vragen oproepen. „Perceptie is zo belangrijk. Mensen komen nu niet opdagen voor hun afspraak voor een prik met AstraZeneca. Zij zijn dan wel eerder dan wij met hun vaccin, maar zij zitten nu met een imagoprobleem.”

De tijd dringt

Arts en microbioloog Marc Bonten van UMC Utrecht en bekend van het Outbreak Management Team, voelt ook haast. Een groep vinden die zich met een proefvaccin wil laten inenten zal nog wel gaan, zegt hij aan de telefoon. „Maar wie wil nou heel lang de kans lopen in de placebogroep te zitten, als je bij de GGD al een echt vaccin kan halen?” Zijn angst is dat de wereld straks met een paar matig werkende vaccins zit, en dat er dan geen tijd meer is voor het testen van betere vaccins. „Als blijkt dat dat de vaccins die we nu testen nauwelijks besmettingen voorkomen, dan hebben we een probleem.”

Bonten leidt het Nederlandse deel van de vaccinstudie vanuit het UMC Utrecht, samen met ziekenhuizen in Breda, Amsterdam en Alkmaar. CureVac had hem een mailtje gestuurd vanwege een grote studie naar een pneumokokkenvaccin die hij ooit leidde. Inhoudelijk is deze studie voor hem niet zo interessant, geeft hij toe. Hij volgt als onderaannemer gewoon het protocol van CureVac. Maar het maatschappelijk belang is zo groot, dat hij wel mee wilde doen. CureVac vergoedt de kosten, en als de ziekenhuizen de studie heel strak en slim uitvoeren, houden ze er misschien nog wat aan over. Hijzelf niet, nee. „Ik zit hier gewoon in loondienst.” Pfizer had hem van de zomer ook gebeld, „maar toen hadden we nauwelijks infecties hier. Die zijn maar naar Zuid-Afrika en Zuid-Amerika gegaan.”

Aan belangstelling had Bonten dit keer geen gebrek. Meer dan tienduizend mensen meldden zich aan als proefpersoon, en hij had er maar tweeduizend nodig. Zo kon hij de populatie mooi representatief inrichten, ook met ouderen. Toch zijn er veel zaken die de studie niet zal uitwijzen, zegt hij. Hoe het vaccin werkt op kinderen, bijvoorbeeld, want die zijn uitgesloten, net als zwangeren.

Wat doe je met mensen die al ongemerkt corona hebben gehad?

Ook kan de studie strikt genomen niet aantonen of het vaccin beschermt tegen besmetting an sich. „Alleen mensen met klachten worden getest. We missen dus de mensen die asymptomatisch zijn. Je mag aannemen dat als een vaccin heel sterk werkt tegen ernstig verloop van ziekte, dat ’t daarmee ook besmettingen dempt. Mensen met minder klachten verspreiden corona doorgaans ook minder. Maar het moet nog blijken.” Van het Pfizer-vaccin, dat al in gebruik is, komen nu pas de eerste schattingen binnen van de bescherming tegen infectie. Die varieert van 50 tot 70 procent.

En wat doe je met mensen die al ongemerkt corona hebben gehad? Voorafgaand aan de prik werd er niet naar antistoffen in mijn bloed gezocht. Toch handig om te weten, zou je denken. Te veel gedoe, zegt Bonten. „En je verwacht dat deze mensen in beide groepen even vaak voorkomen. Dus dat zou de uitkomst van de studie niet moeten beïnvloeden.”

Het zint Bonten dat dit vaccin in ieder geval eens goed in deze opzet wordt onderzocht, voordat het massaal in mensen wordt gespoten. „Voor de griepprik, die we het allervaakst zetten, hebben we nooit zo’n grote gerandomiseerde studie gedaan. Daardoor kunnen we niet goed zeggen hoe die het doet, en óf-ie zelfs maar iets doet tegen een ernstig verloop bij ouderen. Het influenzavaccin is aan alle normale evidence-based onderzoek ontsnapt.” Bovendien wordt het vaccin elk jaar aangepast aan de verwachte variant. Er zijn in het verleden wel studies geweest, maar die kenden allemaal tekortkomingen, zegt Bonten. Heel graag zou hij één jaar een goede studie naar de griepprik opzetten, met een gevaccineerde groep en een controlegroep. „De variatie tussen griepseizoenen is nu zo groot. Er is echt niks zinnigs over de werkzaamheid van het griepvaccin te zeggen.”

Geen gekke bijwerkingen

Ik heb na de eerste prik vaak over mijn arm gewreven. Die deed zeer, maar verder merkte ik niks. Geen koorts, geen jeuk, geen rillingen. Ik heb vast het placebo gekregen, mok ik op Zoom tegen studieleider Lidia Oostvogels.

Die haalt lachend haar schouders op. „No pain no gain, zeggen we in de vaccinologie. Hoe effectiever een vaccin is, hoe groter de reactie van het lichaam. Maar dat zeg ik over een hele groep, hè. Dat zegt niks over wat jij hebt gehad. Als een individueel iemand geen bijwerkingen heeft gehad, wil dat niet zeggen dat deze een placebo kreeg of niet goed beschermd is.” Oostvogels zegt dat ze nog geen gekke bijwerkingen heeft gezien, Bonten ook niet. „Dat verwacht ik ook niet. We geven miljoenen kinderen vaccins. Van alle geneesmiddelen die er zijn, zijn vaccins veruit de veiligste.”

Nu is het wachten tot de eerste mensen met klachten zich melden bij de verpleegkundige

En nu is het wachten tot de eerste mensen met klachten zich melden bij de verpleegkundige. Elke bewezen besmetting telt. Pfizer, dat ruim 43.000 proefpersonen rekruteerde, lanceerde het vaccin met slechts 170 ‘eindpunten’. Van de mensen met covidklachten bij wie met een test de besmetting was vastgesteld, bleken er acht in de gevaccineerde groep te zitten. Van de tien proefpersonen die ernstig ziek werden van corona, was er maar één daadwerkelijk gevaccineerd, meldde het bedrijf. Het vaccin van Pfizer werd met luid gejuich onthaald. Zo klein zijn dus de benodigde aantallen.

Dat maakt het ook moeilijk om afwijkende resultaten goed te duiden. Heel even leek het dat een groepje proefpersonen dat per ongeluk een halve dosis AstraZeneca-vaccin had gekregen beter af was, maar de groep was te klein voor zinnige uitspraken. Ook zaten er nog erg weinig 65-plussers in het onderzoek van AstraZeneca – iets wat nog steeds onrust oplevert. Sommige landen gaven AstraZeneca aanvankelijk niet aan ouderen. Het vaccin van Janssen bleek in het ene land wat meer bescherming te geven in het andere land – wellicht vanwege een virusvariant waartegen het vaccin minder werkt. Maar hoeveel precies?

Mijn datapuntje telt dus. Wie weet geeft het vandaag de CureVac-studie een zetje.

Maar de uitslag is negatief. Jammer, zeg ik bijna. Misschien nog een ommetje vanavond.

De auteur heeft afgezien van de financiële vergoeding voor deelname aan de studie.