Kijk in uw wijk: alle kiezers als tien miljoen punten op één kaart

Verkiezingen Elke kiezer is een lichtgevende stip op de kaart van Nederland. Zo ontstaat een gedetailleerd beeld van het electoraat.


Ruim tien miljoen mensen hebben vier jaar geleden hun stem uitgebracht voor een nieuwe Tweede Kamer. Waar kwamen die mensen vandaan? En wat stemden ze?

Op deze kaart staan alle tien miljoen individuele kiezers, gereduceerd tot lichtgevende stipjes. De kleur van hun stip geeft de keuze weer die ze gemaakt hebben.

Verkiezingsuitslagen zijn op veel verschillende manieren in kaart te brengen. Al op de avond dat de uitslagen bekend worden, verschijnen kaarten op gemeenteniveau. Daarop is bijvoorbeeld dan te zien welke partij de meeste stemmen kreeg per gemeente.

Verdwenen verschillen

Dat is nuttige informatie, maar zonder veel detail. Door een voortdurend proces van herindelingen worden Nederlandse gemeenten steeds groter: in oppervlakte en in inwonertal. Dertig jaar geleden, toen er ook Kamerverkiezingen waren, telde Nederland nog 809 gemeenten. Dat zijn er nu nog maar 352. Op het Zeeuwse Schouwen-Duiveland lagen in 1981 bijvoorbeeld nog zes gemeenten. Nu nog maar één. In een gemeentekaart verdwijnen op die manier belangrijke verschillen. Bijvoorbeeld verschillen tussen het toeristische Renesse en het agrarische Bruinisse, die ook tot uiting komen in stemgedrag.

Veel van zulke nieuwe gemeenten hebben een enorm oppervlak, maar bestaan voor een groot deel uit akkers en weilanden. Een voorbeeld is de Krimpenerwaard, ten oosten van Rotterdam. Dat is nu één gemeente, tegen elf in 1981. De oppervlakte ervan is groter dan die van Den Haag, maar daar wonen bijna tien keer zo veel mensen (546.000 versus 56.000). Op een kaart krijgt de Krimpenerwaard meer belang, terwijl de inwoners daar gezamenlijk nog niet één zetel in de Kamer kiezen. Het aantal stemmen dat een partij in 2017 moest krijgen om één zetel te bemachtigen, de kiesdeler, was 70.000.

Dit probleem speelt niet alleen in Nederland, maar bijvoorbeeld ook in de Verenigde Staten. In dat land loopt het inwonertal zeer sterk uiteen: van enkele tientallen miljoenen tot een paar honderdduizend inwoners per staat. Amerikaanse kaartenmakers kiezen daarom bij verkiezingen soms voor een weergave waarbij de kaart vervormd wordt. Volkrijke staten als Californië en New York krijgen dan een veel grotere oppervlakte dan dunbevolkte als Wyoming en Alaska. Als meer dan de helft van de kaart rood kleurt, heeft in zo’n geval die kleur ook gewonnen. Zo is de verkiezingsuitslag meteen duidelijk. Maar het grote nadeel is dat het kaartbeeld niet ‘klopt’ door de vervorming.

Visuele verwantschap

Nu hebben de VS maar 50 staten. Een vervormde kaart maken voor Nederland is veel moeilijker, omdat er – nog altijd – veel meer gemeenten zijn. De visuele verwantschap tussen een ‘gewone’ kaart en de vervormde verkiezingskaart raakt zo makkelijk zoek.

Kort na het sluiten van de stembussen zijn gemeenten het meest gedetailleerde geografische uitslagenniveau. Maar enige weken later wordt ook bekend hoe er is gestemd in de duizenden individuele stembureaus die Nederland kent. NRC publiceert deze gegevens na verkiezingen, ook in 2017, in samenwerking met de Stichting Politieke Academie.

Deze kaarten zijn veel gedetailleerder maar kennen ook een nadeel: er staan alleen maar bolletjes op die met hun kleur een percentage weergaven. Maar het voordeel is wel, dat er geen bolletjes staan op plekken waar geen mensen wonen. Daar staan ook geen stembureaus.

Niet helemaal correct

De stippenkaart hierboven probeert het nadeel te ondervangen. De Stichting Politieke Academie heeft berekend welke gebieden ‘horen’ bij een stembureau. De uitslag van dat stembureau wordt dan toegekend aan het hele gebied. Helemaal correct is dat niet. Binnen hun gemeente mogen mensen immers zelf kiezen naar welk stemlokaal zij gaan. Dat hoeft niet per se het dichtstbijzijnde te zijn. Veel mensen stemmen daarom ook op een NS-station.

Op de kaart kunnen zulke effecten terug te zien zijn. Stationsstembureaus zijn vaak mobiele bureaus, en die zitten niet in de database. Maar het kan ook gebeuren dat mensen in een gewoon lokaal hun stem uitbrengen op hun route naar het station, of bijvoorbeeld als ze boodschappen doen. De uitslag op die plekken is vaak atypisch voor de buurt. Maar vermoedelijk stemmen de meeste mensen wel gewoon in het dichtstbijzijnde lokaal. De kaart geeft daarom ook een redelijk getrouwe weergave van de kiezers en hun uitgebrachte stem.