Rocken naast de wipkip

Hoogtepunten van een jaar lockdown

Op 12 maart 2020 sloten de theaters, muziekzalen en musea. Vanaf dat moment zochten kunstenaars inventief naar nieuwe wegen en nieuwe vormen. Redacteuren en medewerkers van NRC kiezen hun favoriet.

De Boerencantate van Bach op Boerderij Eykenstein, Maartensdijk.
De Boerencantate van Bach op Boerderij Eykenstein, Maartensdijk. Foto Dieuwertje Bravenboer

De Thuisreiziger door Elze van den Akker, Wilbert Bulsink, Miriam Overlach & Willem Wits

‘De Thuisreiziger’ Foto Bram Petraeus

Komt de bezoeker niet naar het theater, dan komt het theater wel bij je thuis. Dat is de gedachte achter De Thuisreiziger, een ‘theatraal kofferconcept’ dat in de vorm van twee flinke valiezen je woonkamer wordt binnengedragen (en twee uur later weer opgehaald). Zo vindt deze doe-het-zelfvoorstelling een maas in de Wet van Corona, die verordonneert dat een scherm onze live-ervaring kanaliseert. Geheel analoog, tactiel, kleinschalig, met vier cassettedecks voor een heus surroundsysteem en vooral liefdevol gemaakt viert De Thuisreiziger het wonder van de aanwezigheid, ook al is het alleen die van jezelf.

Joep Stapel

EurosonicNoorderslag, Groningen/Europa

Klik, klik, switch, swipe. Van gruizige post-punk in een krappe Franse oefenruimte, naar intense electro uit een lege fabriek in Italië, via vrolijke folk in een Ests zaaltje, naar zwoele hiphop uit een Ierse schouwburg. Showcasefestival Eurosonic/Noorderslag maakte het afgelopen januari ontzettend makkelijk en aantrekkelijk om tussen hun vier digitale zalen met korte, vooraf in eigen land opgenomen concerten te switchen,. Samen met een zoombar en een perfect werkend conferentiedeel creëerde het Groningse festival wat vooraf totaal onhaalbaar leek: een festivalgevoel.
Het zat ‘m in de efficiënte site waar alle acts ook terug te kijken waren - een functie die ik graag op elke editie / elk festival terug zou willen zien - maar ook gewoon in het ijzersterke programma. Naar Groningen ga je niet alleen voor de eierballen, maar ook om met twee, drie ijzersterke nieuwe acts op zak thuis te komen om de rest van het jaar te volgen. Dat het ESNS dat lukte in deze tijden is ontzettend knap, en de manier waarop ze dat deden zal de hele industrie inspireren om in de toekomst een live festival te combineren met een online tak.

Peter van der Ploeg

Boerencantate (Bach) in weilanden en stallen door Klaartje van Veldhoven, Mattijs van de Woerd, Renée Bekkers en Benjamin Glorieux

‘De Boerencantate’ Foto Dieuwertje Bravenboer

Hoewel alle coronaproducties knap te noemen zijn, heb ik er maar bij één het gevoel gehad dat ik niet naar een troostprijs zat te kijken. De Boerencantate van Bach, afgelopen zomer koddig Nederlandstalig gezongen door sopraan Klaartje van Veldhoven en bariton Mattijs van de Woerd in weilanden, tuinen en koeienstallen, kun je eigenlijk geen coronaproductie noemen. Het ‘dan-maar-zo’-gehalte was nul. Ook in normale tijden was dit dé eigentijdse, vrolijke, logische manier geweest om de cantate uit te voeren. Van Veldhoven en Van de Woerd zijn er als enigen in geslaagd iets te vinden waar corona geen vat op had.

Rahul Gandolahage

Standby van Paul Lightfoot/ Het Nederlands Dans Theater

Standby van Het Nederlands Dans Theater Foto Pieter Offringa

Afzwaaiend artistiek NDT-directeur Lightfoot creëerde als afscheidscadeau een overweldigende staalkaart van zijn bewegingstaal, aards en vol flitsende, ironische en grillige accenten. Hier en daar herinnerden scherp afgebakende lichtvlakken aan de gedwongen opsluiting die de dansers in de maanden daarvoor hadden ondergaan. De veertig minuten durende stroom van bruisende scheppingsdrift moet als bevrijding hebben gevoeld – een sensatie die ook op de kijker oversloeg. De wetenschap dat Lightfoot dit mooi in beeld gebrachte lichtvoetige meesterwerk, dat helaas niet meer te zien zal zijn, in twee weken uit zijn mouw schudde, maakt zijn prestatie des te verbluffender.

Francine van der Wiel

Sevdaliza live in de Koninklijke Schouwburg

Sevdaliza Foto Rein Kooyman

Het was een overweldigend intieme en unieke ervaring: Sevdaliza, die begin september 2020 de nummers van haar net uitgekomen, ijzersterke album Shabrang speelde, met haar rug naar de zeer schaars gevulde zaal van de Koninklijke Schouwburg. Voor het publiek thuis, en twintig bezoekers op de stoelen vóór haar op het podium, werd de prachtig spookachtige, in rook en van kleur verschietend licht gehulde schouwburgzaal, haar bijzonder betoverende decor. Online kreeg de show met visuele effecten en sterk getimede close-ups een extra laag en soms vervreemdende zeggingskracht. Een briljante show, steeds superieur gedoseerd – zowel live als online intens, intiem en buitengewoon.

Saul van Stapele

Willem den Ouden, Zelfportret met mondkapje

Zelfportret met mondkapje. Foto Rob Melchior

Het indrukwekkendste coronakunstwerk dat ik ken is een zelfportret van mijn vriend de schilder Willem den Ouden (1928). Willem is door zijn ouderdom aan huis gebonden en maakt daar, noodgedwongen maar met plezier, steeds weer portretten van het model dat altijd voorhanden is: zichzelf. Vorig jaar zomer begon hij, met een spiegel naast zijn ezel, aan een zelfportret met mondkapje. Alle voorzorg ten spijt werd hij in het najaar met het coronavirus besmet, maar hij herstelde en maakte daarna het zelfportret af. Het verhaal is goed verteld: hoewel het portret paniek uitdrukt, is het met een grote beheersing geschilderd.

Gijsbert van der Wal

Boijmans Ahoy drive-thru museum, Rotterdam Ahoy

Foto ANP

Geen livestream, website of podcast: de veilige bubbel waarmee het Boijmans Ahoy Drive Thru Museum kunst kijken veilig maakte was niet virtueel, maar fysiek. In een elektrische auto (zelf meegebracht of ter plaatse geleend) reed je in de grote hal van evenementenlocatie Ahoy tussen (video)kunstwerken van onder anderen Jeroen Eisinga, Marijke van Warmerdam en Anselm Kiefer. Het trage ballet van stapvoets rondjes rijdende bezoekers was het mooiste kunstwerk van allemaal. Gedurfd, speels, een tikje megalomaan en vooral vervreemdend. In Nederland was dit voorlopig eenmalig. Ook internationaal beleefde het drive-in-museum slechts enkele experimenten. Jammer, want ook zonder virus is dit idee de moeite waard.

Thomas van Huut

Romeinse tragedies van Internationaal Theater Amsterdam / ITALive

Romeinse Tragedies van ITA Foto Jan Versweyveld

Grote (blijvende) winst van het afgelopen coronajaar is het onlinetheaterplatform ITALive van Internationaal Theater Amsterdam, met als voorlopig hoogtepunt de livestream van Ivo van Hoves Romeinse tragedies. Door daarbij ook de cameramensen, montagetafel en monitorwand vol in beeld te brengen, werd de opname zelf onderdeel van de theatrale werkelijkheid. Op veelzeggende wijze gingen vorm en inhoud met elkaar aan de haal: óók achter de schijnveiligheid van onze schermen zijn wij die opruiende massa, die volop wordt bespeeld door machtswellustige leiders. Zo werd, net als bij de fysieke voorstelling waarbij het publiek zich op de speelvloer bevond, de toeschouwer voortdurend geconfronteerd met zijn eigen medeplichtigheid.

Sander Janssens

Televisieprogramma On Stage

On Stage met Nadia Moussaid Foto VPRO

Terwijl festivals, theaters, podia en vooral de kunstenaars zelf vanaf dag één van de crisis uitblinken in flexibiliteit en creativiteit, blijft de lineaire televisie ver achter. Het al jarenlang verschraalde cultuuraanbod op de publieke omroep leek alleen maar schraler te worden naarmate de behoefte aan kunst en verwondering groeide, terwijl juist het scherm deze dagen ons toevluchtsoord is. Pas na bijna een jaar is er dan toch een stralend lichtpuntje: On Stage van de VPRO, gepresenteerd door Nadia Moussaid. Hoogtepunt tot nu toe is de aflevering waarin Lucky Fonz III ontwapenend enthousiast zijn eigen sukkeligheid bezingt en daarna ruimte biedt aan poëzie (Lieke Marsman), muziek (Nana Adjoa, Broeder Dieleman) en dans (Doke Pauwels). Geef makers de regie.

Leendert van der Valk

TWO – in transit Hara Museum, Tomoko Mukaiyama en Reinier van Brummelen

Tomoko Mukaiyama Foto Reinier van Brummelen

Deze livestream overtrof alles: voor de ogen van het publiek voltrokken zich een volwaardig pianoconcert, een intieme choreografie en een uitbundige film op locatie in de gangen en de tuin van het lege (want recent gesloten) Hara Museum in Tokio. Kern was de Nederlands-Japanse pianiste Tomoko Mukaiyama als living dead van allure. Contrapunt was de punk-danser Mirai Moriyama. Cineast Reinier van Brummelen wierp zich op als alziend oog.

Joyce Roodnat

Shadow’s Whisper, Nederlands Dans Theater

‘Shadow’s Whisper door NDT Foto Rahi Rezvani

De beste coronavoorstellingen die ik heb gezien waren de livestreams van het Nederlands Dans Theater. Van tevoren dacht ik: dat wordt nooit wat, hoe kun je juist zo’n fysieke kunstvorm als dans vanachter het platte glazen vlak vandaan halen en het tot leven brengen? Ik heb versteld gestaan. De camera’s bewogen mee met de dansers, zaten ze dicht op de huid, lieten ze niet los. Ik moest zelfs toegeven dat ik dankzij de camera’s dichter op die lijven en de bewegingen kwam dan ik ooit in het theater, zelfs met verrekijker, had gekund. De dansvoorstellingen online vond ik dan ook bijna indringender dan de live performances. Had ik niet voor mogelijk gehouden. In de nieuwste voorstellingen Shadow’s Whisper ging het NDT nog verder en maakte van de camera haast een personage op het podium. Onvergetelijk.

Tracy Metz

NITE Nights (Before/ After) van het Noord Nederlands Toneel, regie Guy Weizman

NITE Nights van NNT Foto Martijn Halie

Het was Guy Weizman, artistiek leider van het Noord Nederland Toneel en Club Guy & Roni (met Roni Haver), die als eerste de geesten rijp maakte voor theater online. En dat in de vorm van een nieuwe, digitale kunstvorm: geen droge, statische videoregistratie, maar een levendige sluiptocht langs toneel, muziek en dans. Al in april vorig jaar, krap zes weken na het begin van de lockdown, kon de verweesde theaterliefhebber zich laven aan dit vernieuwende initiatief. Dat gaf hoop, goede moed, een vooruitzicht. Daarna volgden vele, geweldige andere initiatieven om kunstliefhebbers uit hun lethargie tijdens de coronatijd te takelen, maar Weizman en NNT waren de pioniers.

Ron Rijghard

De campingtour van Paceshifters

Zo’n lockdown lijkt ideaal voor kunstenaars: je sluit jezelf op en komt weer naar buiten met meer werk dan ooit tevoren. Maar artiesten hebben publiek nodig, ook tijdens de pandemie. Ook bij rasmuzikanten kroop het bloed waar het niet gaan kon. Tim Knol begon een wandelclub om diep in het bos toch nog liedjes te kunnen spelen. En het Overijsselse rocktrio Paceshifters (of eigenlijk de vriendin van zanger-bassist Paul Dokman, zo gaf hij eerlijk toe) bedacht een heuse campingtournee. Het was magisch om de Nederlandse Nirvana akoestisch te zien schitteren naast de wipkip, voor een publiek van nul tot negentig dat op alle mogelijke manieren voorbij kwam rollen: per kinderwagen, skelter, skateboard, rollator of scootmobiel. Wat een feestje.

Frank Provoost

Lonelinoise van Sebastiaan Kemner, Vincent van Wijk

Is het een concertstream? Is het een muziekdocu? Nee, het is Lonelinoise. In hun nieuwe webcast-project breken trombonist Sebastiaan Kemner en hoboïst Vincent van Wijk met diverse gastmusici een lans voor hedendaagse klassieke muziek. Met een mengeling van evocatieve filmbeelden, achtergrondgesprekken en uitvoeringen op bijzondere locaties zochten Kemner en Van Wijk naar nieuwe manieren om het wondere klankuniversum van modern repertoire te ontsluiten voor een breed publiek. De eerste aflevering biedt een intrigerende kijk in de wereld van Claude Vivier, Giacinto Scelsi en de jonge Brit Nicholas Moroz. In aflevering twee en drie (binnenkort online) komen onder meer Louis Andriessen, Isang Yun en John Cage aan bod.

Joep Christenhusz