Opinie

Een nieuw strafproces. Sexy is het niet. Nodig wel

De Rechtsstaat

Noem het een hobby, maar mij interesseert aan een volgend kabinet maar één ding. Gaan ze het strafproces vernieuwen, of niet? Dat dateert namelijk uit 1920. Er is sindsdien zo’n 150 keer aan versteld, geknipt en geplakt, maar de rek is er nu wel uit. In de rechtszaal heb je dat niet meteen in de gaten. Totdat iemand je erop wijst waaróm beeldinformatie altijd in processen-verbaal wordt uitgeschreven. Dat komt omdat beeld (en geluid) in 1920 niet werden gezien als zelfstandig bewijsmiddel. Daar moet eerst een veldwachter aan te pas komen die opschrijft wat hij zag of hoorde. En dat is nog steeds zo. Talloze agenten zitten dagelijks achter hun desktop uit te tikken wat de bewakingscamera laat zien. Waarna de rechter op zitting dat weer plechtig opleest.

Het wetboek waarmee dagelijks schuldigen worden aangewezen zit vol met anachronismen, achterommetjes en steegjes waar de moderne tijd doorheen wordt geperst. Mag de politie bij aanhouding met uw vinger uw smartphone biometrisch ontgrendelen? De rechtspraak loste het onlangs zelf op: ja. De consensus is dat ‘strafvordering’ versleten is, nodeloos complex, achterhaald en dringend toe aan renovatie.

En er ligt dus ook een nieuw exemplaar klaar, dat de ministers Grapperhaus en Dekker deze maand opgelucht naar het volgende kabinet hebben doorgeschoven. Met de rekening van 458 miljoen erbij en een inventarisatie van de gevolgen, risico’s en onzekerheden. Het wetenschappelijk advies luidt om het met een ‘big bang’ in te voeren. In één ‘implementatiejaar’. Alsjeblieft niet gefaseerd over jaren – en al helemaal niet in stukjes en beetjes, want dan blijft de lappendeken. Komt dit megaplan straks niet voor in het regeerakkoord, met het geld erbij, dan „verdwijnt het wetsvoorstel in de onderste la om daar naar alle waarschijnlijkheid niet meer uit te komen”, schrijft de commissie.

Lees ook: De hoge kosten zouden juist een belemmering moeten zijn

Maar ligt deze kolossale revisie van álles wat politie, OM, advocatuur, rechtspraak en reclassering doen überhaupt wel binnen het vermogen van de overbelaste strafrechtketen? Die behoudend is, tegenstrijdige belangen kent, onderling conflicten heeft en een slechte reputatie op het gebied van innovatie, IT of reorganisatie. De advocatuur deed met tegenzin mee aan het project. En iedereen wil honderden miljoenen extra in de komende jaren. Een nieuw wetboek – heel sexy is het ook niet. Of juist wel?

Wat de burger ervoor krijgt is een strafproces waar de rechter meer greep op heeft, zodat het voortdurende uitstellen van zaken kan verdwijnen. Een wetboek waar de politie voor iedere ‘netzoeking’ niet meer hoeft aan te bellen bij de locatie waar de server staat. Waar de recherche een Bevel Data Analyse kan geven. Waar burgers behalve over niet-vervolgen, ook over niet-opsporen kunnen klagen. Waar opnames van verhoren niet meer hoeven worden uitgetikt. Waar de pro forma-zittingen zijn geschrapt. ‘Operatie Strafvordering’ doet me denken aan het type vernieuwbouw in oude binnensteden waar alles wordt gesloopt behalve de gevel. Daarin verrijst dan een nieuw gebouw van fundament tot dak. Maar dan wel een gebouw dat bewoond én in productie blijft. Alle IT gaat op de schop, zo’n 100.00 man gaan op cursus, alle werkwijzen veranderen. Het begrote bedrag van 458 miljoen tot 2026 lijkt me nu al te weinig. Het afbreukrisico aanmerkelijk. De adviescommissie suggereert dat het goedkoper kan als er even minder verdachten en aangiftes worden aangenomen, minder straffen uitgedeeld. Wat geen minister dus voor z’n rekening zal nemen.

Invoering in één keer zegt ook iets over het va banque-karakter. Dit is nu of nooit. Er geldt wel een voorbehoud. De Kamer, de minister, alle inspecties, Europa, de wetenschap, de media – iedereen moet even een jaartje of wat op de handen zitten. Nieuwe eisen aan het strafrecht stellen, dát zit er even niet in. Het bord is vol. Wensen over zware criminaliteit? Zet maar op je verlanglijstje. Aanpassing Europees arrestatiebevel, mensenhandel of zedenmisdrijven harder aanpakken? U bent straks de eerste. Ook even geen ‘verbeterprogramma’s’ graag. De hele strafrechtketen gaat de brug op. Feitelijk betekent dat een beleidsmoratorium. De volgende minister van Justitie is er één van nieuwbouw en uitvoering. Als zij het aandurft. Of hij.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma