Opinie

Politici voor de rechter? Terecht én gevaarlijk

In Europa

Vier kwesties deze week, op uiteenlopende plaatsen in Europa, die ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hebben. De Franse oud-president Nicolas Sarkozy kreeg drie jaar wegens corruptie.

De Oostenrijkse kanselier Sebastian Kurz dreigde het openbaar ministerie op de schop te nemen, na een huiszoeking bij de minister van Financiën – ook wegens corruptie.

Sommige partijen in Noord-Ierland stappen naar de rechter om de Brexit-deal te veranderen. De Europese Commissie klaagt op haar beurt de Britse regering aan, die eenzijdig bepalingen in de deal wijzigt.

En, vier, volgens het Europese Hof is de benoeming van rechters bij het Poolse Hooggerechtshof strijdig met Europese regels over onafhankelijkheid van de rechterlijke macht.

Toch is er een rode draad: politici falen, om welke reden ook, en rechters worden erbij gehaald. De juridisering van de politiek is een trend in Europa. En dat is verontrustend. De procureur-generaal bij de Hoge Raad lijkt dit vrijdag te hebben ingezien met zijn advies geen ministers te vervolgen in de Toeslagenaffaire.

Bij de eerste twee voorbeelden is dat niet meteen evident. Waarom is het verontrustend als een onafhankelijke Justitie politici aanpakt die de wet overtreden? In Frankrijk regent het nu zulke zaken. Partijleider Jean-Luc Mélenchon kreeg drie maanden omdat hij een huiszoeking dwarsboomde en agenten beledigde.

Oud-premier François Fillon kreeg vijf jaar omdat zijn vrouw op de payroll van de partij stond zonder dat ze enig werk deed. Jérôme Cahuzac werd veroordeeld wegens belastingontduiking, Jean-Marie Le Pen wegens fictieve tewerkstelling. Tegen meerdere MoDem-politici lopen onderzoeken wegens gedoe met contracten.

Oud-minister Christine Lagarde werd nalatig bevonden bij het afwikkelen van de zaak-Tapie, maar ontliep straf. Laatst was er ook huiszoeking bij Gezondheidsminister Olivier Véran: fouten bij de coronabestrijding.

Gang naar rechter toont politiek onvermogen, dus uitholling democratie.

Allemaal terecht. Maar hoe meer juridische zaken er zijn, hoe harder iedereen roept dat de rechter partijdig is. Sarkozy klaagt overal over l'injustice profonde, choquante. Partijgenoten echoën dat. En intussen heeft iemand nu het hele justitiële dossier, inclusief uitgetikte telefoongesprekken, aan Le Monde gelekt. Smullen. Maar het maakt de rechterlijke macht kwetsbaar en brandt de politiek verder af. Funest voor de democratie.

„Hoe minder gezaghebbend en effectief politici zijn”, schreef de Franse grondwetsspecialist Bertrand Mathieu in zijn boek Justice et Politique: la déchirure?, „hoe belangrijker moraliteit wordt.” Onder druk van publieke opinie en media worden wetten en regels in hoog tempo „gemoraliseerd”. Politici worden, via de rechter, afgerekend op dingen waar ze vroeger mee wegkwamen.

Maar de scheiding der machten betekent ook dat er evenwicht moet zijn tussen politici en rechters. Politici zijn lang machtiger geweest, omdat ze rechters van zaken konden afhouden – zeker in Frankrijk of Oostenrijk. Dat kantelt. Politici verliezen status. Rechters worden machtiger.

Politici zijn vaak zo zwak dat ze geen besluiten nemen, of die voor zich uit schuiven. Daardoor proberen burgers ze via justitie af te dwingen. Sigrid Kaag zei in de Volkskrant: „Het gebeurt te vaak dat we commissies om advies vragen, waarna het kabinet dan toch de knoop niet durft door te hakken omdat de voorgestelde oplossing te gevoelig ligt – denk aan de commissie-Remkes over de stikstofaanpak. De politiek kampt met een verantwoordelijkheidsprobleem.”

De Europese politiek komt er met Polen niet uit, dus moet de rechter het doen. Na twee maanden zet Londen de bijl alweer in de Brexit-deal. Het gevecht om de toekomstige relaties – politieke relaties - zal deels via rechters lopen. Franse milieuorganisaties dwongen de staat laatst, à la Urgenda, via de rechter om het klimaatbeleid te verscherpen.

Met deze dingen kun je, afhankelijk van je persoonlijke standpunten, blij zijn of juist niet. Maar iedereen moet beseffen wat hieronder zit: groeiend politiek onvermogen. De juridisering van de politiek is riskant omdat het een symptoom is van iets anders: de uitholling van de democratie.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.