Motief voor fraude blijft een raadsel

Landsadvocaat Hoe kon de voorzitter van kantoor Pels Rijcken ongezien 10 miljoen euro stelen?

Het hoofdkantoor in Den Haag van landsadvocaat Pels Rijcken.
Het hoofdkantoor in Den Haag van landsadvocaat Pels Rijcken. Foto Peter Hilz/HH

„Surrealistisch”, „een raadsel”, „we begrijpen niet wat hem heeft bewogen”. De verbijstering in kringen rond het prestigieuze advocatenkantoor Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn is groot. Dinsdag maakte het kantoor bekend dat voormalig bestuursvoorzitter Frank Oranje jarenlang via „geraffineerd frauduleus handelen” klanten heeft bestolen.

Terwijl niemand het opmerkte voltrok zich bij advocatenkantoor Pels Rijcken – dat als landsadvocaat nauwe banden heeft met de staat – een van de grootste fraudes aller tijden in de Nederlandse zakelijke dienstverlening.

Oranje sluisde via een stichting waar hij volledige controle over had ruim 10 miljoen euro weg, zo blijkt uit onderzoek van NRC. Het gaat om geld dat hij als notaris moest beheren en uitbetalen aan gedupeerde beleggers van internetaanbieder World Online en verzekeraar Converium. Ook verdween geld rond de afwikkeling van de verkoop van afvalverwerker Attero. Die werd in 2014 door zes provincies en 116 gemeenten voor 170 miljoen euro van de hand gedaan aan investeringsmaatschappij Waterland.

Oranje was een van dé gezichten van Pels Rijcken en schopte het in 2018 zelfs als eerste notaris tot bestuursvoorzitter. Hij bekleedde een voorname positie in het Haagse en was bestuurslid van Museum Voorlinden en penningmeester van de Vrienden van de Hofvijver. Nadat Pels Rijcken in september via het Openbaar Ministerie van de fraude hoorde werd Oranje op non-actief gesteld. In november 2020 maakte hij op 58-jarige leeftijd een einde aan zijn leven. „Wij zullen zijn warme persoonlijkheid, scherpe geest, zorgzaamheid en grote gevoel voor humor missen”, schreef Pels Rijcken over het „onvoorstelbare verlies” in een in memoriam.

Voormalig bestuursvoorzitter Frank Oranje van advocatenkantoor Pels Rijcken.

Foto Sacha Grootjans

Oranjes omgeving en Pels Rijcken tasten volledig in het duister over waarom de notaris jarenlang geld wegsluisde en waar dat geld is gebleven. Hij wilde daar voor zijn dood „geen uitleg” over geven, stelt Pels Rijcken. Dát Oranje jarenlang onopgemerkt zijn gang kon gaan brengt het prestigieuze kantoor in grote verlegenheid. Het wijst erop dat Oranje gehaaid te werk ging en de gestolen gelden met valse facturen „een regulier voorkomen” gaf.

Maar volgens kenners van het notariaat is dat geen excuus en zijn bij Pels Rijcken grove fouten gemaakt. Zo was van een ‘vier-ogen-principe’ geen sprake, werden de overboekingen van de derdengeldrekeningen niet gecheckt en kon Oranje dezelfde stichting voor drie fraudes misbruiken. „Dat is echt onbegrijpelijk”, zegt Hubert-Jan van Boxel, oud-notaris van AKD en Loyens&Loeff en tegenwoordig onder meer docent bij Nyenrode.

Oranje stal geld dat niet snel gemist werd. Van beleggers in World Online sluisde hij geld weg door de rente op de rekening die hij als ‘escrow-agent’ beheerde lager voor te stellen dan die daadwerkelijk was. Het verschil roomde hij af.

Papieren cheques

Het gros van de verdwenen 10 miljoen euro behoorde buitenlandse beleggers in de Zwitserse verzekeraar Converium toe. Oranje beheerde de rekening met het geld dat Converium na een massaclaim wegens misleiding betaalde. Oranje kon er frauderen met papieren cheques die niet geïnd en teruggestuurd werden.

Bij alle drie de fraudes gebruikte hij dezelfde stichting. Die richtte hij in 2010 als notaris op voor de Converium-zaak. Oranje werd destijds in zijn eigen akte als enig bestuurder benoemd en kreeg zo de volledige controle, ook over de bankrekeningen.

De ‘fraude-stichting’ veranderde daarna twee keer met medewerking van een collega-notaris van Pels Rijcken van naam: voor World Online en voor ‘Project Amsterdam’: de verkoop van afvalverwerker Attero. „Bij die naamswijzigingen hadden bij Pels Rijcken alle alarmbellen moeten gaan rinkelen”, zegt Van Boxel. Voor een dergelijke nieuw project behoort een nieuwe stichting te worden opgericht.

Als landsadvocaat treedt Pels Rijcken (290 werknemers) al decennia op als juridisch adviseur van de overheid. Tegen die achtergrond beschikt het over zeer vertrouwelijke en staatsgevoelige informatie: van aanbestedingen en belastingdeals voor multinationals tot opsporingsmethoden van het OM.

Deken Arjen van Rijn, toezichthouder op de advocatuur in het Haagse arrondissement, stelt inmiddels een „grondig” onderzoek te zijn gestart naar de advocatentak van Pels Rijcken. „Als dit gebeurt, in deze omvang, dan wekt dat ontsteltenis op.” Hij benadrukt dat er vooralsnog geen aanwijzingen zijn van betrokkenheid van advocaten bij het schandaal. Ook toezichthouder op het notariaat BFT onderzoekt de fraudezaak.

Ook politiek staat de zaak hoog op de agenda. Demissionair minster Ferd Grapperhaus (Justitie & Veiligheid, CDA) liet dinsdag via een Kamerbrief weten „geen aanleiding tot zorg” te hebben „ten aanzien van de kwaliteit en legitimiteit van de landsadvocaat”. SP-Kamerleden Renske Leijten en Michiel van Nispen riepen de minister daarop via Kamervragen tot de orde: of hij niet op de zaken vooruit loopt gezien alle lopende onderzoeken?

Ondertussen blijft dé hamvraag onbeantwoord: waarom deed Oranje wat hij deed en waar zijn de 10 miljoen euro gebleven? Het is dus onduidelijk of hij bijvoorbeeld werd gechanteerd. Oranje verdiende bij Pels Rijcken een royaal partnerinkomen en stond niet bekend als iemand die het geld liet rollen.

In een verklaring stelde het Openbaar Ministerie dinsdag dat met het overlijden van Oranje „het strafvorderlijk belang van aanvullend onderzoek” niet aanwezig is. „Het in kaart brengen van geldstromen en traceren van vermogen [wordt] vooralsnog on hold gezet”. Op de vraag of het OM het motief heeft onderzocht of nader gaat onderzoeken, bleef het vrijdag het antwoord schuldig.

Daags voor zijn dood verhuisde Oranje de ‘fraudestichting’ van het kantoor van Pels Rijcken naar zijn thuisadres en hief hij de stichting op. Er waren toen geen baten meer aanwezig. Pels Rijcken stelde deze week „slachtoffer” van de fraude te zijn. Het heeft de gestolen miljoenen aangezuiverd en wil die nu verhalen op de nalatenschap van Oranje. Daarover zou „constructief overleg” plaatsvinden met zijn executeur-testamentair.