Don DeLillo: „Ik hoop dat ze je verteld hebben dat ik maar zo’n twintig minuten achter elkaar kan praten? Dat is omdat mijn stem het niet langer volhoudt.”

Foto Hollandse Hoogte

Interview

Schrijver Don DeLillo: ‘Als de techniek het laat afweten, voelen mensen zich nu verraden’

Don DeLillo | Schrijver

In De Stilte, het nieuwste boek van de grote Amerikaanse schrijver Don DeLillo (84), gaan alle schermen op zwart. Is het oorlog? Is het China? Of gewoon een storing? „Mensen vertrouwen te veel op machines.”

‘Hello, Netherlands! America, calling”, klinkt het monter door de telefoon om precies 17:00 uur. Don DeLillo aan de lijn. Zijn agent had aangekondigd dat hij die dag om vijf uur ’s middags zou bellen voor een interview over zijn nieuwste roman De stilte. Er zijn enkele voorwaarden aan het gesprek verbonden, mailde de agent: „Het interview mag maximaal 25 minuten duren, het moet over zijn laatste roman gaan, er mag niet over politiek gepraat worden en er mogen geen persoonlijke vragen gesteld worden.” Normaliter haak je dan af, maar we hebben het hier over Don DeLillo, een van de grootste nog levende Amerikaanse schrijvers.

DeLillo, die in 1971 zijn eerste roman publiceerde, bereikte het grote publiek in 1988 met zijn roman Libra, over Kennedy’s vermoedelijke moordenaar Lee Harvey Oswald. Zijn roman Underworld uit 1998 wordt meestal als zijn magnum opus gezien. Hierin vertelt hij de Amerikaanse geschiedenis aan de hand van de bal waarmee slagman Bobby Thomson een homerun sloeg in een wedstrijd tussen zijn New York Giants en de Brooklyn Dodgers in 1951. Terwijl de wedstrijd wordt gespeeld, testen de Russen een atoombom.

Lees ook: Magnum opus van Don DeLillo; Twee schoten die over de wereld gingen

DeLillo is behalve een verhalenverteller ook een politiek schrijver, die ons de consequenties van keuzes laat zien vaak nog voordat iedereen zich bewust is van de gevaren, en dan kan het gaan over terrorisme, bankiers of onsterfelijkheid. Zijn nieuwste roman, De stilte, speelt zich af in 2022. Zoals zo vaak bij DeLillo draait het ook nu om angst, dit keer de angst om de controle te verliezen wanneer alle techniek uitvalt en de wereld op zwart gaat.

De stilte begint niet met een honkbalwedstrijd, maar met die andere grote Amerikaanse sport, American Football, tijdens de Super Bowl. Max Stenner, een gepensioneerde professor natuurkunde, zijn vrouw Diane en de jonge Einstein-kenner Martin Dekker wachten op een bevriend echtpaar dat enkele uren eerder uit Parijs is vertrokken. De vlucht van het echtpaar verloopt weinig geruststellend, terwijl de man, Jim Kripps, aan zijn vrouw telkens snelheid en hoogte voorleest die op het schermpje te zien zijn. Op een gegeven moment lijkt de hoogte wel erg laag, en wanneer na een dreun het scherm op zwart gaat, vraagt de vrouw ‘Zijn we bang?’ Ja, dat zijn we. We hebben immers het motto van het boek, met een uitspraak van Einstein, al gelezen: ‘Ik weet niet met welke wapens de Derde Wereldoorlog zal worden gevoerd, maar de Vierde Wereldoorlog wordt uitgevochten met stokken en stenen.’

„Hoe is het bij jullie daar in Nederland?” vervolgt DeLillo het gesprek na zijn openingsgroet. Zijn stem klinkt breekbaar. Waarom hij moeizaam praat, legt de 84-jarige ongevraagd meteen uit: „Ik hoop dat ze je verteld hebben dat ik maar zo’n twintig minuten achter elkaar kan praten? Dat is omdat mijn stem het niet langer volhoudt.” Tijdens het gesprek wordt zijn stem hoorbaar heser.

Lees ook: Ongebruikelijke kou in Texas: doden en stroomuitval

Hij wil het eerst even hebben over het weer. In Nederland mogen we dan lenteweer hebben na een week vorst, in New York van waaruit hij belt is het koud, maar in Texas gaan mensen zelfs dood van de kou. „De verwarmingen doen het er niet, ze kunnen niet eens de sneeuw voor hun deur wegruimen omdat er zo veel ligt dat je niet naar buiten kan.” Dat is wat er gebeurt wanneer de techniek mensen in de steek laat, stelt DeLillo vast. „Mensen vertrouwen te veel op machines, zien techniek als iets onmisbaars, en nu zie je hoe mensen zich verraden voelen wanneer je daar door omstandigheden niet meer op kan vertrouwen. Ik maak zelf niet zoveel gebruik van techniek als sommige mensen, die de hele dag niets anders doen dan vanachter een scherm de wereld aanschouwen en zich geen raad weten zodra dat niet meer kan.”

En daarmee zijn we bij de kern van De stilte, waarin alle schermen op zwart gaan zonder dat precies duidelijk is waarom. Is dit een hack van de Chinezen, het begin van de Derde Wereldoorlog of een tijdelijke storing? Dat alles plaatsvindt op de dag van de Super Bowl, is niet iets waar we te veel achter moeten zoeken. „Toen ik aan de roman begon, wist ik dat het verhaal zich binnen 24 uur zou afspelen en met maar enkele personages, dus waarom niet Super Bowl Sunday om het drama wat op te voeren?”

Uw roman speelt zich niet alleen af op één dag, maar ook grotendeels in één kamer, gevuld met dialogen die je soms de indruk geven in een klassiek toneelstuk te zitten.

„Ja klopt, het zijn net vijf acteurs op de planken. Vooral het jongste personage houdt hele monologen die niet zozeer aan iemand zijn gericht, dat is inderdaad heel gestileerd. Dat was niet een vooropgezet plan, maar ik merkte dat het verhaal zich op die manier ontvouwde. Ook al is het geen dik boek, ik ben er lang mee bezig geweest. Ik begon er begin 2018 aan, en stuurde het resultaat pas in maart 2020 aan mijn uitgever. En daarna hebben ze het razendsnel uitgegeven.”

U rondde de roman vorig jaar maart af, is dat waarom Covid wel wordt genoemd, maar niet echt een rol speelt?

„In die tijd had de pandemie nog niet veel effect op het dagelijks leven in New York, dus inderdaad: Covid had nog geen invloed op de omgeving waarin mijn roman zich afspeelt, dus dat heeft tijdens het schrijven geen rol gespeeld. Maar gek genoeg hebben we nu meegemaakt hoe een stad eruit komt te zien als het leven opeens stil komt te liggen – wat in de roman ook gebeurt, hoewel die zich in 2022 afspeelt. Hoe ontwikkelt het virus zich bij jullie eigenlijk?”

Wij wachten op de derde golf met de Britse variant.

Het gaat me eigenlijk minstens zoveel om de omgeving als om de personages

„De varianten die er nu zijn, ja dat maakt het nog lastiger. Weet je, het is allemaal verschrikkelijk vanwege Covid, over de hele wereld. En ook al zijn er nu vaccins, er zijn nog steeds enorme complicaties, en dan zegt er weer een expert dat je na twee prikken van één vaccin misschien nog een derde kunt gebruiken? En op sommige plaatsen daalt het aantal infecties, maar dat is zeker niet overal waar, en dan is het vaccin ook nog eens een schaars goed. En ondertussen blijven talloze mensen doodgaan.”

In uw roman White Noise schreef u ‘All plots tend to move deathward. This is the nature of plots.’ Bevat die zin nu meer waarheid dan ooit?

„Dat weet ik niet hoor. Wist je trouwens dat ze dat boek gaan verfilmen? Dat kan bijna nooit met mijn romans, mensen proberen het wel, maar het komt er nooit van. Deze plannen zijn ook al jaren oud. En ik hou zo van films.”

In het begin van De stilte heeft Jim Kripps geen zin in de films in het vliegtuig, maar wil hij alleen maar feitelijkheden over snelheid en hoogte aflezen van de schermpjes. Dat deed me denken aan de vliegrampen met de Boeing 737-Max, waarbij technologie ook de oorzaak was: was dat een inspiratiebron?

„Oh! Ja, daar heb ik weleens aan gedacht. In september 2017 zat ik op een vlucht van Parijs naar New York, het was een vliegtuig waar ik nog nooit eerder in had gezeten, La Compagnie [Franse luchtvaartmaatschappij, red.] De schermpjes waren boven de stoelen van degene voor me geplaatst en niet in de stoelzitting, zoals ik gewend was. Ik had dat nog nooit gezien, en zonder er een bedoeling bij te hebben pakte ik mijn notitieboekje en schreef op wat ik op het scherm zag, je weet wel: hoogte, snelheid, afstand tot bestemming, verwachte aankomst. Mijn vrouw en ik hadden een vlucht zonder problemen, alles vlekkeloos. Eenmaal thuis bedacht ik me hoe het ook had kunnen lopen, ik keek in mijn notitieboekje en bedacht me: wat als twee mensen weten dat ze vlak voor de landing in serieuze problemen zitten. In mijn kantoor had ik een boek liggen van Einstein uit 1912 over de speciale relativiteitstheorie. Ik begreep lang niet alles daarvan, maar om wat voor reden dan ook begon ik die twee te combineren.”

De theorieën van Einstein hielpen bij het vormen van een dramatisch plot?

„Ja, zo ervoer ik dat wel. En ik kon daardoor een obsessie van een personage neerzetten. Martin Dekker maakt statements ten overstaan van zijn publiek over de toestand van de wereld, aan de hand van Einstein. Hij is docent natuurkunde en is gewend om niet echt dialogen te hebben, maar in betoogvorm te praten.”

De manier waarop er in de roman wordt gecommuniceerd, deed me denken aan de dialogen in de toneelstukken van Edward Albee. Is het gebrek aan diepgravende gesprekken wanneer je wordt teruggeworpen op jezelf een manier om de kwetsbaarheid van menselijke relaties te tonen?

„Het gaat me eigenlijk minstens zoveel om de omgeving als om de personages. Het klopt inderdaad dat de mensen niet werkelijk met elkaar praten, ze leggen verklaringen af zonder te luisteren. Vooral Martin doet dat, maar ook het echtpaar in het appartement richt zich niet echt tot elkaar. Ze zijn al zo lang getrouwd. En voor het andere echtpaar in het vliegtuig geldt eigenlijk hetzelfde. Zij is dichter en heeft een bepaalde manier van praten, soms is het net alsof ze in zichzelf praat. Als de techniek hen in de steek laat in dat moderne appartement, weten ze niet wat de oorzaak is. Komt het door het weer, kampt alleen de stad met elektriciteitsuitval, of gaat het probleem zelfs over de landsgrenzen heen, gaat de hele planeet eraan? Ze leven in een nachtmerrie en weten niet waar ze aan toe zijn. Ik zie het als ik het schrijf allemaal voor me. Ik heb niet meteen de personages rond, maar wel de omgeving.”

Uw vorige roman, Nulpunt, over onsterfelijkheid, opent met de regel ‘Iedereen wil zich het einde van de wereld toe-eigenen’. Was het schrijven van ‘De stilte’ uw manier om u het einde toe te eigenen?

„Het einde van de wereld, ja daar is iedereen nu mee bezig hè, dat is zo. Nulpunt was een geweldig interessante uitdaging voor me, op een bepaald moment begon ik er lol in te krijgen, zoals zo vaak wanneer ik fictie schrijf. Ik raak helemaal verwikkeld in wat ik aan het schrijven ben, maar dat is ook het genoegen ervan, om je instinct te volgen terwijl de personages onder je vingers tot leven komen.”

Dus we hoeven niet bang te zijn dat De stilte een onheilspellend voorteken is dat u zwijgt na dit boek?

„Nou, ik weet niet wat de toekomst voor me in petto heeft, maar laten we hopen van niet.”