Russisch coronavaccin is een splijtzwam binnen Europa

Spoetnik Het Europees Geneesmiddelenbureau gaat Spoetnik V onderzoeken. De politieke barrières zijn echter groter dan de medische barrières.

Boedapest, 12 februari: eerste vaccinatie in een EU-land met het Russische Spoetnik V-vaccin. Hongarije wilde niet wachten op goedkeuring door het EMA.
Boedapest, 12 februari: eerste vaccinatie in een EU-land met het Russische Spoetnik V-vaccin. Hongarije wilde niet wachten op goedkeuring door het EMA. Foto’s Zoltan Balogh/AFP

Als het aan Kirill Dmitrijev ligt, wordt nog dit jaar één op de tien inwoners van de Europese Unie ingeënt met het Spoetnik V-vaccin. Volgens de baas van investeringsfonds RDIF, de financier achter het Russische coronavaccin, kan de fabrikant de komende twee kwartalen honderd miljoen doses leveren. Goed voor vijftig miljoen mensen.

Zijn goede humeur hing ongetwijfeld ermee samen dat het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) eindelijk is begonnen met het beoordelen van het Russische vaccin. Daarmee komt ‘Spoetnik’ een stap dichter bij acceptatie in Europa.

Lang was er veel scepsis over het vaccin: het was Russisch, dus het kon niet veel goeds zijn, luidde die kort samengevat. Maar onlangs bonden sceptici toch wat in, toen de Russen onderzoek publiceerden dat laat zien dat het vaccin uitstekend lijkt te werken.

Tegelijk is het Russische vaccin een splijtzwam binnen Europa. Temidden van schaarste en tergend langzaam verlopende vaccinatiecampagnes in veel EU-landen, verbraken sommige lidstaten (Hongarije als eerste en inmiddels ook Slowakije) de ‘Europese solidariteit’ door individueel Spoetnik-vaccins te kopen, en in het geval van Hongarije ook van een Chinese fabrikant. Ook om andere redenen ligt het Russische vaccin politiek gevoelig in Europa. Vier vragen over de Europese opmars van Spoetnik V.

1Betekent het onderzoek door EMA dat hier binnenkort ook geprikt gaat worden met het vaccin?

Nee, bij lange na niet. En het is ook maar de vraag of het daar überhaupt van komt. De beoordelingsprocedure die nu begonnen is, is er een zonder garanties. Hij kan weken duren, of maanden.

En daarna komt eigenlijk pas de echte grote stap: de officiële aanvraag voor een vergunning. Een fabrikant kan evengoed besluiten die alsnog niet in te dienen, bijvoorbeeld omdat hij via individuele afspraken met landen zijn vaccin ook wel verkocht krijgt. De behandeling van zo’n aanvraag duurt bovendien minimaal enkele weken. Eventueel groen licht volgt dus pas op zijn vroegst in de zomer. Juist wanneer de tekorten aan andere vaccins in de EU-landen verdwenen zouden moeten zijn, aldus de Europese Commissie.

Volg hier de wereldwijde race naar een vaccin

2 Is de EU al aan het onderhandelen over de aankoop, zoals zij dat ook deed met andere fabrikanten?

De Europese Commissie is nu beduidend terughoudender. Een woordvoerder zei woensdag tijdens een persconferentie: „Als een vaccin wordt goedgekeurd door het EMA, betekent dat niet dat er een verplichting is om het vaccin in onze voorraad op te nemen.”

Mogelijke reden daarvoor is dat de EU over een tijdje voldoende vaccins heeft. Nóg meer vaccins kopen zal de kritiek dat rijke landen vaccins wegkopen voor armere alleen maar doen aanzwellen.

Maar er zijn ook andere verklaringen. De betrekkingen tussen Rusland en de EU bevinden zich al geruime tijd ver onder het vriespunt, onder meer vanwege de Russische annexatie van de Krim, Russische desinformatiecampagnes in het Westen en, recentelijk, de arrestatie en opsluiting van oppositiepoliticus Aleksej Navalny. Bij sommige EU-landen is er om die reden weinig animo om de Russische president Poetin een grote pr-overwinning te gunnen. Afhankelijk worden van Rusland voor de levering van cruciale geneesmiddelen, betekent ook verlies van politieke onderhandelingsruimte.

Commissievoorzitter Ursula von der Leyen heeft zich eerder laten ontvallen zorgen te hebben over een mogelijk verborgen agenda van Rusland. In februari zei ze: „Wij vragen ons nog steeds af waarom Rusland, theoretisch, aanbiedt miljoenen doses te leveren terwijl het zelf onvoldoende vooruitgang boekt bij het vaccineren van de eigen bevolking. Dat zijn vragen die beantwoord moeten worden.”

3 Is er medisch gezien iets tegen het gebruik van Spoetnik in de EU?

Over de werking van het vaccin bestonden onder wetenschappers aanvankelijk twijfels, omdat het vaccin al op 11 augustus 2020 noodgoedkeuring kreeg van Poetin, nog voordat een grote studie onder tienduizenden proefpersonen ook maar was opgestart. Een dergelijke studie is een vereiste voor goedkeuring voor het EMA en de Amerikaanse toezichthouder FDA. Begin september publiceerden de Russische onderzoekers de resultaten van de eerste proeven bij 78 proefpersonen, voornamelijk jonge mannen, in het medisch-wetenschappelijke tijdschrift The Lancet. De deelnemers bleken antistoffen tegen het virus aan te maken en weinig bijwerkingen te ervaren, maar 38 onafhankelijke wetenschappers uitten hun zorgen over de summiere gegevens.

Op 2 februari verscheen echter een tussentijdse analyse van een grote studie onder bijna 22.000 volwassen Russische proefpersonen in The Lancet. Volgens die studie was Spoetnik voor 91,6 procent effectief: van de 78 deelnemers die Covid-19 kregen, zaten er 16 in de groep die het vaccin hadden gekregen, de rest in de placebogroep, die drie keer kleiner was. De bijwerkingen waren meestal mild. Slechts bij 6 procent van de deelnemers waren de bijwerkingen wat heviger.

Een tiende van de deelnemers was ouder dan 60 jaar, een kwart van de proefpersonen had onderliggende aandoeningen zoals diabetes of hart- en vaatziekten. Ook bij die groepen lijkt het vaccin te beschermen tegen de ziekte.

Het gaat om een tussentijdse analyse, en in de studies van andere vaccinfabrikanten zaten meer proefpersonen en hogere aantallen mensen met Covid-19, waardoor de berekeningen betrouwbaarder worden. Maar in een begeleidend commentaar in The Lancet concludeerden Britse onderzoekers dat na de aanvankelijke kritiek op Spoetnik V dit vaccin zich nu als extra middel „bij de strijd tegen Covid-19” kan voegen.

Dat het Spoetnik-vaccin beschermt tegen Covid-19 ligt in de lijn der verwachtingen: het bestaat uit een onschuldig, verzwakt verkoudheidsvirus, waaraan een deel van de genetische code van het coronavirus wordt toegevoegd. De vaccins van AstraZeneca en Janssen (Johnson & Johnson) zijn ook gebaseerd op deze techniek. En nagenoeg hetzelfde stukje code van het coronavirus wordt ook gebruikt in de vaccins van Pfizer en Moderna.

4 Kunnen de Russen wel waarmaken wat ze beloven?

Dat is maar zeer de vraag. Álle vaccinontwikkelaars kampen op dit moment met dezelfde problemen, waardoor de productie moeizaam van de grond komt: grondstoffen zijn schaars en opschalen van het lab naar massaproductie is een complex proces waarbij veel fout kan gaan.

Ook Spoetnik V ontsnapt daar niet aan. De vaccinatie in Rusland zelf loopt ook achter door logistieke problemen. Op dit moment zijn slechts 4 miljoen van de 146 miljoen Russen gevaccineerd.

Ben van der Zeijst, voormalig hoofd van het RIVM, wees er in radioprogramma Dit is de dag op dat Spoetnik tot zeer recent maar 1 miljoen doses wist te exporteren. Terwijl er wereldwijd bestellingen zouden uitstaan voor meer dan 1 miljard doses. Wie het rekensommetje maakt, zei hij, moet concluderen dat het dan nog zeker „twintig jaar duurt voordat iedereen aan de beurt komt”.

Correctie (5 maart 2021) Er waren tot voor kort maar 1 miljoen doses Spoetnik geëxporteerd, niet geproduceerd, zoals hierboven eerder stond.