Dit zijn de genomineerden voor de Annie M.G. Schmidtprijs

Het beste theaterlied van 2020 Drie van de zes genomineerde liedjes voor de Annie M.G. Schmidtprijs, voor het mooiste theaterlied van 2020, zijn een aanklacht of protestsong. ‘Lekker om in dit lied weer ouderwets tactloos te zijn.’

Foto's Ivo van der Bent, Jaap Reedijk, Curly x Straight, Jitske Schols, Mcklin Fotografie en Erwin Ploeg

De nominaties voor de Annie M.G. Schmidtprijs zijn bekend. De prijs is een initiatief van het Amsterdams Kleinkunst Festival en Buma Cultuur en gaat naar het beste theaterlied van 2020. De prijs, die dit jaar voor de 29ste keer wordt uitgereikt, ging vorig jaar naar Alex Klaasen met het lied ‘Gewoon Opnieuw’. Wat inspireerde de zes genomineerden deze keer?

Het is begonnen

Yentl en de Boer.

Foto Ivo van der Bent

Tekst: Christine de Boer en Yentl Schieman
Compositie: Christine de Boer en Yentl Schieman
Uitvoering: Christine de Boer en Yentl Schieman

Hoe maak je een vervolg op een kleinkunstklassieker? Yentl Schieman en Christine de Boer deden begin 2019 mee met de Avond van de Kleinkunst, een concert waarvoor jonge artiesten een nummer maken als antwoord op bestaande kleinkunstliedjes. Ze kozen het bekende ‘Het is over’ dat wordt gezongen door Jenny Arean en gaat over een vrouw die bedrogen is en haar ex toezingt over zijn nieuwe liefde.

Yentl en de Boer draaien in ‘Het is begonnen’ de rollen om. In het lied zingt juist de minnares over het nieuwe liefdesavontuur. De Boer: „We vonden dat überhaupt een relevant onderwerp. Heel veel mensen zijn op een bepaalde manier een minnaar geweest. Wij hadden vriendinnen met een geheime liefde, maar ook wijzelf hebben wel eens in zo’n soort situatie gezeten. Toch kenden wij geen nummer dat vanuit die rol is geschreven. Terwijl het zo interessant is, je gaat door zoveel fases heen. Wat als het toch opeens echt iets wordt? Eerst denk je dat die nieuwe relatie het mooiste is wat je ooit is overkomen. Maar als hij altijd beschikbaar is, is hij dan wel net zo leuk als jij dacht? Tegelijkertijd is er ook nog altijd die angst om hem kwijt te raken, omdat hij een verleden heeft.”

Het lied heeft typische Yentl en de Boer-teksten. Tragikomische zinnen als: „En hoe hij ruikt ’s ochtends vroeg, Met de slaap nog in z’n ogen/ Dat doet me denken aan m’n vader/ Hoe een mond zo uit kan drogen.”

De Boer maakte voornamelijk die tekst, Schieman de muziek. Schieman: „Het was echt even zoeken. Je wil niet precies hetzelfde ritme en melodie pakken als ‘Het is over’, maar we vonden het wel leuk als sommige elementen terugkwamen.” De Boer: „Yentls vriend heeft gezegd dat hij haar nog nooit zo vaak vloekend in het pianokamertje heeft gezien.” Schieman: „Uiteindelijk gingen we het aan Jenny Arean laten horen. We zaten bij haar aan de keukentafel en waren heel zenuwachtig. Eerst was ze heel lang stil, daarna hoorden we een harde lach. Toen wisten we, het zit goed.”

De Traditie

Flip Noorman.

Foto Jitske Schols

Muziek: Flip Noorman
Tekst: Flip Noorman
Uitvoering: Flip Noorman

Meestal worden liedjes geschreven vanuit een mens: geliefden, kinderen, ouders, vrienden. Maar het lied van Flip Noorman is gemaakt vanuit een concept: traditie. Dat levert zinnen op als: „Ik scheid de puppy’s die we aaien/ Van het bloedbad voor spek/ En na je huwelijksnacht kijk ik/ Of de lakens zijn bevlekt/ want ik ben nou eenmaal de traditie.”

Noorman: „Ik vond het grappig dat de traditie onderscheid maakt tussen verschillende dingen. Ik scheid dit van dat. Het heeft iets heel goddelijks. De Bijbel begint ook met dat God de hemel van de aarde scheidde. Ik wilde traditie meer als iets religieus neerzetten. Dezelfde dogmatiek als geloof.”

Het lied is een confrontatie met de hypocrisie van de mens. „Ik wilde in het lied duidelijk maken welke verschrikkelijke dingen kunnen worden goedgepraat vanuit het argument ‘traditie’. Ik ben zelf nogal verbaasd geweest hoe vaak dit in de discussies over Zwarte Piet werd gebruikt. Het is nou eenmaal een traditie? Best. Dan heb je zojuist vrouwenbesnijdenissen, mensenoffers en homohaat goedgepraat.”

Noorman studeerde filosofie en studeerde af in logica. „Ik ben best een principieel persoon, ben vegan, zal zelf nooit vliegen, en draag nog kleren van toen ik 16 was. Maar mijn principes en volharding zijn soms lastig. Dan heb ik per ongeluk mijn schoonfamilie weer eens immoreel genoemd en moet ik daarna een uur met hen aan de telefoon hangen om het goed te maken. Vaak zeg ik tegen mensen: ‘je redenatie klopt niet’, maar dan voelen ze zich persoonlijk aangevallen, terwijl het me alleen te doen is om die argumentatiefout. Ik heb wel geleerd dat ik iets tactvoller moet zijn. Maar het was erg lekker om in dit lied weer ouderwets tactloos te zijn.”

Hoe is het voor iemand die erg vanuit logica leeft om muziek te schrijven? „Muziek maken is inderdaad iets heel intuïtiefs. Je moet je wel overgeven. Maar de teksten zijn redelijk hoofdelijk. Ik hou mezelf maar voor dat juist die tegenstrijdigheid mij interessant maakt.”

Mijn Odyssee

Lisa Loeb.

Foto Curly x Straight

Tekst: Lisa Loeb
Muziek: Lisa Loeb
Uitvoering: Lisa Loeb

Depressie kan voelen alsof je onder water leeft, vertelt cabaretière Lisa Loeb. „Alles is zwaarder en moeilijker, alsof je door water moet bewegen.” Ze begint met: „Uit bed komen wordt vandaag/ Mijn grootste heldendaad/ Mijn Odyssee/ Is lopen/ Van de slaapkamer/ Naar de wc.”

Haar nummer ‘Mijn Odyssee’ gaat over haar eigen depressieve periode, de titel van het lied verwijst naar de held Odysseus uit de Griekse mythologie. „Die vergelijking vond ik interessant. Hoe voor een depressief persoon de dagelijkse dingen al voelen als obstakels die ze moeten overwinnen.”

Ze kampte zelf in 2017 met een depressie. In die periode kwam ze er ook achter dat ze een angststoornis heeft. In haar voorstelling Extase, die ze afgelopen theaterseizoen speelde en waar ‘Mijn Odyssee’ uitkomt, zette ze haar eigen angst tegenover het verhaal van haar familie. „Ik vond het wel mooi om dat persoonlijke verhaal met mijn familie te vergelijken. Daarin zitten namelijk veel dappere verzetshelden. Zo ging mijn Joodse opa tijdens de Tweede Wereldoorlog in zijn vrije tijd op de vuist met SS’ers, en liet een andere verre voorvader zijn tong uitsnijden voor waar hij in geloofde.”

Met Janneke Rinzema, haar partner bij het duo Matroesjka, was ze al eens genomineerd. Zijn de liedjes nu ze ze alleen schrijft anders? „De muziek is wat donkerder en wat poëtischer, ik gebruik ook geen dwangrijm, de teksten zijn allemaal wat losser. En het is persoonlijker. Ik dacht, als het over mij gaat moet ik ook alles laten zien, met de billen bloot. De humor en de gekkigheid, maar ook de zwaardere kant.”

De begrafenis van de waarheid

Tekst: Jan Beuving
Muziek: Tom Dicke
Uitvoering: Jan Beuving (zang), Tom Dicke (piano)

Tom Dicke en Jan Beuving. Foto Jaap Reedijk

Twee jaar geleden won Jan Beuving met Patrick Nederkoorn en Tom Dicke de Annie M.G. Schmidtprijs met ‘Die geur’. Dat lied was een aanklacht tegen het systeem. ‘De begrafenis van de waarheid’, het nummer waarmee Tom Dicke en hij dit jaar zijn genomineerd, is ook een protestlied, al ziet Beuving het zelf liever als een strijdlied. „Ik breek een lans voor de waarheid. Ik ben stoïcijn van karakter. Laat heel veel van de wereld over mij heen komen. Die mensen op zo’n plein die roepen dat Covid niet bestaat hebben ongelijk, maar in een gesprek zou ik ze nooit voor idioot uitmaken. Het blijven mensen. Maar in een lied ben ik uitgesprokener.”

Hij zingt over de waarheid, maar bestaat de waarheid wel? „Ik ben wiskundige. In de wiskunde is maar één waarheid. In de werkelijkheid is dat anders: er is vaak een verschil tussen de waarheid die wij kennen en de absolute waarheid. Weten wij exact hoeveel mensen op Trump en hoeveel op Biden hebben gestemd? Waarschijnlijk niet. Er is altijd wel een stembiljet dat niet goed is geteld. Je kunt betogen dat het in de praktijk moeilijk is om de absolute waarheid te kennen. Maar wat je ook roept, de waarheid zelf kun je niet veranderen. Dat vind ik een hoopvolle gedachte. Al hangen mensen massaal iemand aan die leugens verkondigt, de waarheid redt zich wel. Wat iets anders is dan dat die altijd boven komt.”

Nadat Beuving klaar was met de tekst ging Dicke aan de slag. Die koos als begeleidende muziek voor krachtige lage akkoorden. „Eerst begon ik met een stromend patroontje maar als snel werd het een soort mars. Dat past bij dit lied.”

Het laatste couplet wijkt af van de parabelvorm die in de rest van het lied zit. Dicke: „Daar twijfelde Jan wel over. Moeten we de moraal van het lied expliciet maken? Ik denk dat het kan omdat we haar niet lieflijk op je bordje leggen. Ze wordt vrij stevig aangeboden. Daarom werkt het.”

Als het zover is

Rosa da Silva.

Foto Erwin Ploeg

Tekst: Rosa da Silva & Daniël Lohues
Muziek: Daniël Lohues
Uitvoering: Rosa da Silva (zang), Remko Wind (piano)

‘Als het zover is’, is een van de eerste liedjes die Rosa da Silva ooit maakte. Het nummer gaat over haar moeder die een paar jaar geleden overleed. „De tekst bestaat uit een van laatste gesprekken die ik met haar had. Zij was heel helder voor haar dood, vertelde dat ze niet bang was. ‘Als het zo ver is, dan is het zo ver’, zei ze. Die Drentse nuchterheid. Dat bewonderde ik zo in haar.”

Da Silva nam dat laatste gesprek op. „Dat heb ik uitgetikt als monoloog en ben daarmee naar Daniël Lohues gegaan. We hebben samen de zinnen gefilterd. Zo van: dit is mooi, dit raakt de essentie. Die teksten hebben we onder elkaar gezet en vervolgens is hij een beetje gaan spelen, ik een beetje gaan zingen. Daar kwam dit lied uit. Uiteindelijk heeft hij het aan het einde van de dag voor mij gezongen. Ik was ontroostbaar, dat was zo’n mooi moment.”

Het lied heeft weinig poespas. „Daniël is spaarzaam met teksten, daar hou ik heel erg van. Al is dat denk ik ook iets Nederlands. Ik heb het lied ‘Dentro la tasca di un qualunque mattino’ uit het Italiaans naar het Portugees, mijn tweede moedertaal, laten vertalen door schrijfster Paula Patricio. Dat lied is in het Nederlands al gezongen door Gerard van Maasakkers. Daar is de tekst: „‘En als ik in mijn kleren schiet, en m’n tas en m’n sleutels pak, wees maar niet bang, jou vergeet ik niet, ik neem jou mee in binnenzak.’ In het Italiaans en het Portugees is het veel bloemrijker. Wij Nederlanders houden niet zo van die grootse poëtische teksten, denk ik. Al is het ook mijn keuze. Ik zing ‘Als het zover is’ bijvoorbeeld heel klein en intiem. We hebben heel goed naar de tekst gekeken en vonden dat het beste passen.”

Omdat we Verdergaan

Tekst: Eva van Manen
Muziek: Eva van Manen
Uitvoering: Eva van Manen

Eva van Manen. Foto Mcklin Fotografie

Eva van Manen had een jaar nodig om het lied ‘Omdat we Verdergaan’ te schrijven. „Het is ontstaan na de uitspraak van Wilders over minder Marokkanen. Ik was toen in Berlijn, zag de sporen van de Tweede Wereldoorlog, zag waar de Berlijnse Muur had gestaan en dacht aan vier mei, hoe we zo massaal de verantwoordelijkheid voelen om te herdenken. Maar waarom lukt het ons dan niet om dat verantwoordelijkheidsgevoel aan het nu te koppelen?”

Het is een „lel tekst”, zegt ze. Niet een lied dat vanuit een standpunt is gezongen, meer een reis door het hoofd van Van Manen met daarin gedachtes over identiteit, racisme, politiek en vrijheid. Het ritme van de muziek valt samen met de over elkaar tuimelende vragen en ideeën. „Ik probeer een zo genuanceerd mogelijk verhaal te vertellen. Er zitten heel veel debatten en avonden in Pakhuis de Zwijger in dit lied. Ik vraag mezelf af wat zou er zijn gebeurd als Europeanen geen boten hadden gemaakt en hadden gereisd. Hoe had de wereld er dan uitgezien? Maar tegelijkertijd was ik me tijdens het schrijven bewust dat ik een witte persoon ben. Dan ga je nadenken, zeg ik het goed? Raak ik de nuance?”

Die nuance is belangrijk. „Omdat ik geloof dat we bewegende mensen zijn. Het lijkt op Twitter alsof je in een seconde een mening moet hebben en die altijd moet blijven houden, maar je kan veranderen. Moet veranderen. Misschien is het lied een poging om dat te laten zien. Ik kom er uiteindelijk achter: hoe meer ik weet, hoe minder ik weet.”

Ze benoemt in het lied ook zwarte bladzijden in de Nederlandse geschiedenis. „Ik denk dat we, door ze te benoemen verder kunnen gaan. Veel mensen vinden de discussie over racisme spannend, alsof er iets wordt ontnomen. Maar ik denk juist door het pijnlijke en het moeilijke te benoemen we verder kunnen. Het is net als in een privérelatie, als je pijnlijke dingen niet benoemt, stagneert het.”