Premier Rutte lijkt op een verkiezingswinst af te stevenen, maar zijn positie is kwetsbaar

VVD De populariteit van Mark Rutte en zijn VVD steeg in de coronacrisis tot grote hoogten, gaat hij onbedreigd af op een overwinning bij de verkiezingen? „Mensen stemmen liever op Rutte dan op de VVD.”

Premier Mark Rutte fietst op 15 januari naar Paleis Huis ten Bosch om zijn ontslag aan te bieden bij koning Willem-Alexander.
Premier Mark Rutte fietst op 15 januari naar Paleis Huis ten Bosch om zijn ontslag aan te bieden bij koning Willem-Alexander. Foto David van Dam

Mark Rutte heeft airpods in zijn oren, een glaasje water voor zich en op een groot beeldscherm dertien horeca-ondernemers uit het hele land. De VVD heeft ze, op verzoek van Rutte, zelf uitgenodigd. De VVD-lijsttrekker wilde zaterdag horen hoe ze de coronacrisis doorstaan.

Rutte toont te weinig empathie, zegt Michelle Bartlett. Ze heeft een brasserie en bakkerij in Middelburg, waar ze werkt met 23 verstandelijk beperkte jongeren. De huur kan ze al maanden niet betalen, het is steeds lastiger om de jongeren structuur te bieden. Het ergert haar dat Rutte de horecaondernemers in persconferenties „soms helemaal niet noemt”. „Wij zijn ondernemers die het echt keihard moeilijk hebben”, zegt Bartlett in het gesprek. Ze voegt nog toe: „Voor u misschien ook belangrijk: iedereen die bij ons werkt is boven de achttien, ze hebben allemaal stemrecht.”

Rutte gaat direct door het stof. „Het zit zo diep bij mij, dat ik voel wat jullie meemaken. Ik heb makkelijk praten met mijn maandelijkse salaris, met niemand die ik in dienst heb. Het is voor jullie zo vreselijk veel zwaarder dan het voor mij is. Het benoemen daarvan, dat zal ik gaan doen. Je opmerking stimuleert mij om het beter te doen.”

Jan Driessen, oud-campagnestrateeg van Mark Rutte, zit mee te kijken en denkt: Rutte kan dus tóch kwetsbaar zijn. Het valt hem op hoe teleurgesteld de ondernemers zijn, hoe diep de pijn is omdat ze al zo gesloten zijn, vertelt hij naderhand. „Je zag dat Rutte aanvoelde dat het belangrijk was om de tijd te nemen”, zegt hij. „Ook toen hij eigenlijk al weg moest, bleef hij zitten. Die ondernemers zijn de klassieke achterban van de VVD. Die moet Rutte in de laatste campagneweken niet kwijtraken. Gaan zij staken, de terrassen weer opengooien, winkels van het slot halen, dan kan zijn leiderschap vloeibaar worden. Rutte heeft een riante positie, maar die is ook kwetsbaar.”

Lees ook: in Breda was deze week een protest van horecaondernemers, die hun terrassen openden

Steun voor VVD iets gekrompen

Die ‘riante positie’ lijkt al iets langer licht onder druk te staan. Tijdens de coronacrisis steeg het vertrouwen in de regering én in Rutte persoonlijk aanzienlijk - en daarmee ook de populariteit van zijn VVD. Die partij stond eind 2020 in de Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van drie peilingen, tussen de 41 en 45 zetels. Zo hoog had de VVD al jaren niet gestaan.

Maar sindsdien zijn het vertrouwen in Rutte, zijn corona-aanpak én de steun voor de VVD iets gekrompen. In stapjes, nooit met één harde klap, maar toch: in een woensdag gepubliceerde peiling van onderzoeksbureau I&O staat de VVD op 37 zetels – zes minder dan een paar weken geleden. Ook in de Peilingwijzer daalt de VVD de laatste weken licht. En het vertrouwen in de corona-aanpak van het demissionaire kabinet was niet eerder zo laag als nu, meldde het RIVM deze week. Iets minder dan 50 procent van de respondenten in een langer lopend RIVM-onderzoek vindt nog dat de regering verschillende maatschappelijke belangen goed afweegt – eerder was dat 63 procent.

Het is een risico voor de VVD: de partij zet juist vol in op Ruttes leiderschap in crisistijd. Inhoudelijke onderwerpen zijn volledig ondergeschikt gemaakt aan een campagne die draait om Rutte. Hij staat met zijn hoofd op alle posters, en in een advertentie in de weekendkranten benadrukte hij half februari dat de verkiezingen gaan over wie Nederland „door de crisis loodst”. Zijn vaste campagne-outfit - gele All Star-schoenen en blauw gewatteerd jack - laat Rutte deze verkiezingen thuis: hij is altijd in pak.

Die campagne kán slagen. „Mensen stemmen liever op Rutte dan op de VVD”, zegt Mark Thiessen, voormalig hoofd online van de VVD-campagne en nu eigenaar van een campagnebureau. Peter Kanne, die de I&O-peiling uitvoert: „De VVD heeft goed begrepen dat de populariteit te danken is aan Ruttes rol in de crisis. Nu is het zo van: wij zijn de partij die het land er doorheen trekt.”

Maar het dilemma van de VVD is hoe ze Ruttes crisisrol kan verzilveren zonder dat hem wordt verweten het premierschap te ‘gebruiken’ als VVD-leider. Een apolitieke presentatie van de lijsttrekker kan kwetsbaar zijn als de campagne politieker wordt. „De VVD heeft er duidelijk niet voor gekozen haar inhoudelijk overwicht in te zetten, terwijl ze issue owner zijn op overheidsfinanciën, economie, werkgelegenheid, veiligheid, coronacrisis en normen en waarden: kiezers vinden hun ideeën daarover het beste”, zegt Kanne. „Dat is een risico. Andere partijen gaan daarom kansen krijgen als inhoudelijke onderwerpen als klimaat of zorg meer op de agenda komen.” Die partijen laten hun campagne namelijk níét draaien om corona en leiderschap, maar over hoe Nederland er ná de crisis uit moet zien.

Mensen stemmen liever op Rutte dan op de VVD

Mark Thiessen Eigenaar campagnebureau

En wat gebeurt er als de sluimerende onvrede over het coronabeleid tot uitbarsting komt, of de besmettingscijfers snel stijgen? Komende week wachten nieuwe besluiten en Kamerdebatten over eventuele versoepelingen van maatregelen, waaronder de avondklok. Een week voor de verkiezingen spreekt Rutte het land als premier toe: dat kan hem een boost geven, maar ook het verwijt opleveren dat hij zijn twee rollen vermengt. Wie zo kijkt, ziet onder het oppervlak kwetsbaarheden voor de VVD.

De coronacrisis wordt namelijk al een tijdje „steeds politieker”, zegt politiek socioloog Eefje Steenvoorden, die aan de Universiteit van Amsterdam het vertrouwen van kiezers in politici onderzoekt. Een jaar geleden was het land overvallen door de pandemie, dat leidde tot grote bezorgdheid. Daardoor kregen mensen extra vertrouwen in de competenties én de intenties van politiek leiders, ook omdat de politiek geen oorzaak was van de pandemie. Steenvoorden: „Je ziet dat vaker bij crises: mensen willen naar politiek leiders kijken en erop vertrouwen dat ze goed zullen handelen.”

Na een hoge piek in het voorjaar van 2020 zien we dat vertrouwen sinds de zomer weer dalen, zegt Steenvoorden, onder andere omdat er meer discussies zijn over politieke keuzes in de crisis. Zo is er fel maatschappelijk debat over de vaccinstrategie en mogelijke versoepelingen. Deze week openden de eerste winkels (eventjes) de deuren als protest. Een aantal caféterrassen ging (tijdelijk) open. De steun voor het kabinet neemt af, hoewel weinig mensen álle maatregelen van tafel willen.

Voormalig VVD-strateeg Jan Driessen: „Het is spannend of de stemming omslaat. Dat kan door sociale media vreselijk snel gebeuren. De boeren kregen vorig jaar in twee dagen het Malieveld vol en het halve land plat. Deze laatste campagneweken hebben we precies de mix van onvrede, crisis, angst en onzekerheid waarin dit soort bewegingen hun basis vinden. Dat is explosief en maakt de positie van Rutte als haast onaantastbare crisisleider onzeker.”

De VVD werd populairder tijdens de coronacrisis

VVD kan een tik aan

Toch moeten die dreigingen niet overschat worden: de VVD kan een tik aan. Het gat met de concurrentie is erg groot. Veel partijen schommelen rond de vijftien zetels in de peilingen, de PVV zit daar iets boven.

Een echte uitdager van Rutte is dan ook nog niet opgestaan, ziet ex-VVD-campagnestrateeg Thiessen.

Rutte uitdagen is óók een risico. Als kiezers snakken naar leiderschap in crisistijd, dan ondermijnt een harde aanval op Rutte juist het gezag van een lijsttrekker. Dat is de spagaat van partijen. Thiessen: „Als je all in gaat en aanvallen plaatst die over de schreef gaan, dan gaat dat ten koste van je leiderschap. Maar zonder aanvallen win je ook niet.”

Voor Rutte en de VVD betekent het dat de status quo nu het beste is: stilzitten, de rest laten worstelen, geen aanvallen uitvoeren – dat zou ook afdoen aan zijn eigen positie als leider.

En een beetje empathisch meebuigen, zoals Rutte in het gesprek met de ondernemers deed. Hij probeerde de kritiek weg te masseren, in een poging sluimerende onvrede niet tot een kookpunt te laten komen.

Voor de Middelburgse ondernemer Michelle Bartlett werkte het, vertelt ze een paar dagen later. Maandenlang had ze het gevoel dat ze nergens terecht kon met haar zorgen. Nu ineens kon ze rechtstreeks met de premier praten. Zo voelde dat voor haar: ze sprak met de premier, niet met de VVD-leider. Het gesprek beïnvloedt haar stem voor 17 maart. Bartlett: „Door dat gesprek is aan mijn situatie niets veranderd, we zitten nog steeds in grote problemen, maar er is geluisterd. Daarom ga ik toch maar weer op de VVD stemmen, al twijfelde ik daar voor het eerst in jaren over.”