Van Europese vaccinsolidariteit is niet veel meer over

Pandemie Tot frustratie van Brussel trekken steeds meer EU-landen hun eigen plan als het om vaccins gaat. Zo lonken Oostenrijk en Denemarken naar de ruime voorraad Israëlische vaccins.

De Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz (rechts) in gesprek met twee vrouwen die de eerste vaccinaties in Oostenrijk kregen, 27 december 2020.
De Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz (rechts) in gesprek met twee vrouwen die de eerste vaccinaties in Oostenrijk kregen, 27 december 2020. Foto Hans Punz/APA

De barstjes in de gezamenlijke Europese vaccinatiestrategie beginnen uit te groeien tot pijnlijke breuklijnen. Deze week werd duidelijk dat Oostenrijk en Denemarken een nieuw vaccinverbond zijn aangegaan met Israël. „We moeten niet meer alleen afhankelijk zijn van de EU voor de productie van een tweede generatie vaccins”, aldus de Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz maandagavond. Donderdag reist hij met zijn Deense collega Mette Frederiksen naar Israël om het succesvolle vaccinatieprogramma daar te bekijken en om verdere samenwerking te bespreken met premier Benjamin Netanyahu.

De Alleingang van Wenen en Kopenhagen leidt elders tot gefronste wenkbrauwen en betekent een nieuwe deuk voor de gezamenlijke vaccinstrategie van de Europese Commissie. Begin deze week werd al duidelijk dat na Hongarije en Kroatië ook Polen, Tsjechië en Slowakije serieuze interesse hebben in vaccinleveringen uit Rusland en China. Daarmee is inmiddels een flinke groep landen afgeweken van de EU-lijn om louter de gezamenlijk aangekochte en door het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) goedgekeurde vaccins in te zetten.

Goedkeuringsprocedures

Kurz uitte de afgelopen weken al meermaals kritiek op de ‘te langzame’ goedkeuringsprocedure van het EMA. Op welke manier zijn nieuwe samenwerking snel extra vaccindoses oplevert, is nog onduidelijk. Frederiksen hintte maandag op de mogelijkheid overtollige vaccins te kopen van Israël. In eigen land leverde dat meteen scherpe kritiek op van partijen uit haar gedoogcoalitie, die het immoreel vinden Israëlische vaccins over te nemen zolang de bevolking in de Palestijnse gebieden nauwelijks is ingeënt.

Het geeft de Europese solidariteit hoe dan ook een flinke knauw. EU-landen spraken vorig jaar juist af één blok te vormen en zo gezamenlijk vaccins voor alle Europeanen tegen een acceptabele prijs af te dwingen. Om die reden mogen EU-landen geen parallelle onderhandelingen voeren met farmaceuten waarmee Brussel al een contract heeft – zoals Pfizer en AstraZeneca. Een EU-woordvoerder herhaalde die afspraak dinsdag, maar wilde niet speculeren over de mogelijkheid via een ander land extra vaccins aan te kopen.

Lees ook: De ‘strijdlustige’ EU-onderhandelaar die de vaccins aankocht

Opmerkelijk is dat de twee EU-landen naar de langere termijn wijzen als reden voor de nieuwe samenwerking. „We kunnen zomaar de situatie krijgen waarbij we niet één vaccinatie geven, maar misschien wel elk jaar opnieuw”, verklaarde Frederiksen maandag. „Daarom moeten we de productie flink opvoeren.” Die analyse wordt in de EU gedeeld en leidde de afgelopen weken tot ambitieuze plannen voor een Europese industriepolitiek voor vaccins. Met hun eigen alliantie spreken Wenen en Kopenhagen daarover nu een motie van wantrouwen uit. De meeste vaccins die in Israël worden gebruikt zijn bovendien juist geproduceerd in de EU.

Vaccinstrategie

Een EU-woordvoerder moest dinsdag hardop uitspreken dat de „Europese vaccinstrategie niet bezig is uiteen te vallen”. Intussen is achter de schermen grote ergernis over dat die strategie opnieuw in zijn hemd wordt gezet. Hoewel de vaccinleveringen naar verwachting snel aantrekken en van tekorten binnenkort nauwelijks nog sprake zal zijn, is de politieke druk in diverse landen inmiddels hoog opgelopen. Bijvoorbeeld in Tsjechië en Slowakije, waar het coronavirus op dit moment ongemeen hard huishoudt. Ook in Denemarken, waar het prikken zo snel gaat dat de bodem van de voorraadkast steeds in zicht komt. Kurz zit thuis in het nauw sinds zijn vertrouweling en minister van Financiën van corruptie wordt verdacht. Het vaccineren in Oostenrijk vlot ondertussen niet echt, door een ingewikkelde federale structuur.

Grote gevolgen heeft het vooralsnog niet, dat zoveel EU-landen hun eigen vaccinpad bewandelen. Uiteindelijk gaan landen immers zelf over hun precieze inentingsprogramma. Dat nu zoveel overheden openlijk de procedure van het EMA bekritiseren of zelfs de pas afsnijden, kan het vertrouwen in dat instituut wel serieus ondermijnen. Bovendien kan de wildgroei aan ongecertificeerde vaccins ernstige gevolgen hebben voor de ontwikkeling van een eenduidig Europees vaccinbewijs. De Hongaarse overheid regelde dit weekend al snel dat het type vaccin dat een burger krijgt, niet meer wordt vastgelegd. Dat ondermijnt de waarde van zo’n certificaat en maakt het nog lastiger ze als eenduidig ‘reisbewijs’ te hanteren – met mogelijk grote gevolgen voor de interne markt en het vrije verkeer.

De nieuwste saga in het Europese vaccin laat zo vooral zien hoe hoog de frustraties in de hoofdsteden na weken van gekibbel en geklaag zijn opgelopen. Een EU-diplomaat: „Misschien moeten we de komende tijd maar even onze mond houden over vaccindiplomatie.” Lees ook over de vaccindiplomatie van Israël