Necrologie

Pionierende vrijdenker legde basis voor hiv-behandeling

Charles Boucher (1958-2021) Viroloog Charles Boucher legde de resistentie van hiv tegen de eerste virusremmers bloot. Door kennis te delen hoopte hij snel het leven van patiënten te verbeteren.

Charles Boucher „was een creatief denker, boordevol ideeën voor onderzoek”.
Charles Boucher „was een creatief denker, boordevol ideeën voor onderzoek”. Foto Virology Education

Een bijzonder slimme, energieke, briljante wetenschapper. Een formidabele opleider. En een charmante en geestige levensgenieter. Met die unieke drie-eenheid omschrijven vrienden en collega’s steevast de pionierende viroloog en geliefde mentor Charles Boucher. Kennis uit het lab moest in zijn ogen zo snel mogelijk het leven van patiënten verbeteren. Hij overleed vrijdagochtend 26 februari in zijn huis in Utrecht, in het bijzijn van zijn dierbaren.

Boucher (63) was sinds 2008 hoogleraar antivirale therapie in het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam, waar hij werkte aan het humaan immunodeficiëntievirus (hiv), dat de ziekte aids veroorzaakt, en aan hepatitis C.

Al voordat hij in 1987 cum laude afstudeerde als arts aan de Universiteit van Amsterdam, viel de jonge Boucher voor de virologie. Na een inspirerend college van viroloog Jan van der Noorda startte hij als student-assistent in zijn lab. Daar stortte hij zich al snel op het pas in 1983 ontdekte, onbekende en dodelijke virus dat om zich heen greep: hiv. Dat virus verzwakt de afweer, en kan zich in het lichaam onzichtbaar maken voor het immuunsysteem. Wie eenmaal besmet is, raakt het nooit meer kwijt.

Cocktail

Tijdens zijn promotieonderzoek ontdekte Boucher dat hiv resistent werd tegen het eerste antivirale middel dat destijds werd gebruikt. Patiënten die de virusremmer zidovudine kregen, bleken na verloop van tijd toch weer meer virus in hun bloed te krijgen. Samen met viroloog Brendan Larder van het Britse Glaxo Wellcome en andere onderzoekers ploos hij de mechanismen hierachter uit en legde zo de basis voor de effectieve behandeling van hiv die er tegenwoordig is. Tot 1996 was een hiv-besmetting een doodvonnis, maar sindsdien is er een effectieve cocktail van virusremmers waarmee het virus onder de duim kan worden gehouden.

„Charles was een buitengewoon vrolijk en feestelijk mens”, zegt viroloog Jaap Goudsmit, bij wie hij in 1993 promoveerde. „Een beetje wild, met alle problemen van dien. Hij kon als geen ander outside of the box-denken. Ik vond dat aantrekkelijk. Hij ging nieuwe wegen in, en dat deed hij ook vol overgave.” Ook buiten het lab was hij opmerkelijk: Boucher dreef als student en promovendus een winkeltje met vijftigerjarenmeubelen.

De manieren waarop hiv behandelingen weet te omzeilen vormde zo’n grote uitdaging dat Boucher daar het grootste deel van zijn leven aan wilde wijden. Na een periode als universitair docent aan het UMC Utrecht werd hij in 2008 hoogleraar in Rotterdam. In het Erasmus MC ontdekte Boucher met collega’s op welke manier hiv resistent kan worden tegen de virusremmer dolutegravir. Hij zette er grote internationale onderzoeksnetwerken op waarin hij naast hiv-resistentie ook het hepatitis-C-virus bestudeerde.

Tomeloze energie

Behalve aan onderzoek naar hiv-resistentie schonk hij zijn tomeloze energie ook aan een andere grote passie: onderwijs en het delen van kennis. Alleen zo kunnen wetenschappelijke inzichten zo snel mogelijk leiden tot nieuwe behandelingen die het leven van patiënten verbeteren, vond hij. Het was een van de drijfveren bij de oprichting van de Erasmus MC HIV Eradication Group, een internationaal netwerk waarin fundamentele en klinische onderzoekers samenkomen en kennis delen. Ook richtte hij al in 1998 samen met collega’s Virology Education op, een bedrijf dat wereldwijd conferenties en medisch onderwijs in virologie organiseert. Hij was er tot zijn dood wetenschappelijk directeur.

Aan het Erasmus MC coördineerde Boucher ook het Querido Honours College, een programma voor getalenteerde jonge geneeskundestudenten. Daar kwam zijn grote maatschappelijke betrokkenheid naar voren. Hij moedigde studenten aan om naast hun medische opleiding ook wetenschappelijk en maatschappelijk werk te doen. Hij wilde de volgende generatie artsen en onderzoekers prikkelen en aan het denken zetten. Ook lesgeven deed hij op originele manieren: zo leerden zijn studenten ooit klinisch redeneren aan de hand van de medische tv-serie House. „Charles was een creatief denker, boordevol ideeën voor onderzoek”, zegt viroloog Marion Koopmans, hoofd van de afdeling Viroscience in het Erasmus MC. „Hij heeft veel jonge medewerkers, studenten, en promovendi geïnspireerd.”

Harley Davidson

Zijn wilde haren raakte hij nooit kwijt. Boucher hield van de Rolling Stones, van Harley Davidson motoren, en van kamperen met zijn kinderen, schrijft Alice Posthumus-Plantinga, zakelijk directeur van Virology Education in een in memoriam. „Als je op reis was met hem, was hij de aangewezen persoon om de wijn te kiezen. En tot jaloezie van zijn collega’s hield een jetlag hem nooit tegen om van de avond te genieten.”

Zijn ultieme doel was een geneesmiddel vinden tegen hiv. Om de wereldwijd bijna 38 miljoen mensen die leven met hiv te genezen. „Als we een geneesmiddel zouden vinden in mijn leven, dan zou dat een zeer opwindende mijlpaal zijn”, zei hij in 2016 in een interview. „Dan zou ik een van de weinige artsen zijn die de ziekte hebben zien opkomen en zien genezen. Dat zou geweldig zijn, dat we door samen te werken een belangrijk medisch probleem met grote maatschappelijke impact konden oplossen.”

Die mijlpaal komt dichterbij, maar hij zal hem niet meemaken. Een andere nare ziekte die in het lijf lang onzichtbaar blijft, kanker, werd hem fataal. Boucher laat een vrouw en vijf kinderen achter.