Ongeopende zeventiende-eeuwse brief toch lezen met een röntgenapparaat en algoritme

Geschiedenis Soms werden brieven zo gevouwen dat alleen de geadresseerden ze onbeschadigd konden openmaken. Een nieuwe techniek schiet te hulp.

De buitenkant van de gesloten brief die door een algoritme is gelezen.
De buitenkant van de gesloten brief die door een algoritme is gelezen. Foto Beeld en Geluid Den Haag

Het is alsof je een schatkist leeghaalt zonder het slot te hoeven forceren. Een team onderzoekers is erin geslaagd met behulp van een röntgenapparaat en een computer een ongeopende brief uit een Nederlandse zeventiende-eeuwse collectie virtueel uit te vouwen en leesbaar te maken.

Deze nieuwe techniek maakt het niet alleen mogelijk dichte brieven te lezen, maar laat ook de manieren bestuderen waarop ze zijn gevouwen. Dat is interessant omdat afzenders er indertijd met behulp van ingewikkelde vouwpatronen voor zorgden dat hun brieven niet ongeschonden konden worden opengemaakt door mensen voor wie ze niet bedoeld waren. Het team van Amerikaanse, Britse en Nederlandse wetenschappers publiceerde zijn bevindingen dinsdag in Nature Communications.

Het is voor het eerst dat een dichte brief op deze manier bestudeerd is. Informatici hebben eerder al een stuk opgerold papier en bladzijden van een boek op deze manier ‘gelezen’, maar nu zijn onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) erin geslaagd de inhoud van een brief van meerdere lagen te reconstrueren. De brief in kwestie had acht vouwen. Hun algoritme doet al het werk zelf, zonder handmatige input van variabelen als bijvoorbeeld het aantal lagen van de opgevouwen brief. Dit maakt het in de toekomst mogelijk ongeopende brieven te ontsluiten in relatief korte tijd.

Een zogenoemde flythrough van de röntgenscan.

Om een nog dichte en opgevouwen brief te kunnen lezen, moet die eerst gescand worden met behulp van röntgenstralen, vertelt David van der Linden, onderzoeker vroegmoderne geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen en een van de auteurs van het artikel. „Het scannen is gebeurd in Londen door twee tandheelkundigen die er hun röntgenapparaat voor hadden aangepast. Het maken van de scan duurde ruim twee dagen. Daarna heb je een enorme hoeveelheid gegevens waaraan het algoritme gaat rekenen.”

Animatie van de opgevouwen brief.

De computer ‘leest’ de brief door de verschillende materialen te analyseren die bij de scan zijn opgespoord. Van der Linden: „Veel inkt uit deze tijd bevat ijzerdeeltjes. Dat steekt af ten opzichte van de koolstof in het briefpapier. Inkt zonder metalen deeltjes is daarom niet goed te lezen, omdat dat hetzelfde signaal afgeeft als de ondergrond waarop het is aangebracht.”

Animatie van het ontvouwen van de brief door het algoritme.

575 nog dichte briefpakketjes

De brieven die in Londen de scanner in gingen, kwamen uit Nederland. Ze zijn afkomstig uit een collectie die de Amerikaanse cultuurwetenschapper en musicologe Rebekah Ahrendt in 2012 op het spoor kwam toen ze een artikel las over een kist vol brieven die hadden toebehoord aan de zeventiende-eeuwse Haagse postmeester Simon de Brienne. „Ik was bezig met de connectie tussen musici en Franse hugenoten en die brieven zouden een interessante bron kunnen zijn, dus ik zocht contact met het – inmiddels verdwenen – Museum voor Communicatie, dat de kist in zijn bezit had.”

Ahrendt, als cultuurwetenschapper verbonden aan de Universiteit Utrecht, trof een kist aan met daarin 3.149 items, waaronder 2.574 geopende brieven en andere documenten en 575 briefpakketjes die nog dicht waren. „Die brieven waren niet bezorgd, waarschijnlijk omdat ontvangers de kosten weigerden te betalen. Brienne heeft ze misschien bewaard in de hoop dat er nog een geadresseerde kwam opdagen. Dan zou hij er nog wat aan verdienen.”

Er gaat een heel verhaal achter schuil

Rebekah Ahrendt onderzoeker

Uit de kist ging een dozijn brieven naar Londen om gescand te worden. Vier ervan werden bij MIT door computers uitgevouwen en één tekst is daarna gereconstrueerd en vertaald.

Het betrof een brief van ene Jacques Sennacques, gedateerd op 31 juli 1697. Hij schreef aan zijn neef Pierre Le Pers, een Franse koopman in Den Haag. Hij vroeg om een kopie van een overlijdensakte van Daniel Le Pers, die hij nodig had om de uitvoering van diens testament in orde te maken. Sennacques was geïrriteerd over het feit dat hij hier Pierre al eerder om verzocht had, zonder antwoord te ontvangen – „en dat na alles wat ik voor je gedaan heb”.

Vrouwelijke spionnen

„Die zin vind ik misschien wel het mooiste uit de hele brief”, zegt Ahrendt. „Er gaat een heel verhaal achter schuil. Wat heeft Sennacques dan gedaan voor zijn neef? Hij drong zo aan omdat in 1697 de Franse wetgeving veranderd was. Je had vanaf dat jaar een overlijdensakte nodig om een testament te kunnen uitvoeren. Als dat er niet was, verviel de nalatenschap aan de staat. Dus het was niet zo gek dat Sennacques hamerde op de toezending van dat papiertje.”

David van der Linden is niet teleurgesteld over het feit dat de inhoud van de brief niet wat spannender is, zegt hij. „Over het algemeen zijn de brieven die in archieven worden bewaard afkomstig van belangrijke mensen, de elite. Zo’n brief over een relatief eenvoudige kwestie geeft ons inzicht in het leven van gewone mensen. Dat is voor historici net zo interessant.”

De buitenkant van de gesloten brief die nu door een algoritme gelezen is. Foto Beeld en Geluid Den Haag

Het scannen van ongeopende brieven heeft nog een belangrijk voordeel: op deze manier kan worden bestudeerd hoe ze zijn dichtgevouwen – zonder dat het risico bestaat dat ze bij het openen worden beschadigd. Nadine Akkerman, cultuurhistoricus en letterkundige aan de Universiteit Leiden, publiceerde in 2018 een boek over vrouwelijke spionnen in de zeventiende eeuw. Zij gebruikten letter locking – het dichtvouwen van een brief op zo’n manier dat hij niet onzichtbaar te openen is – om hun correspondentie te beschermen. „Dat fenomeen konden we tot nu toe alleen onderzoeken door de techniek te reconstrueren aan de hand van reeds opengemaakte brieven. Nu kunnen we met de scanner kijken of onze theorieën kloppen, terwijl de brief intact blijft.”

In het artikel, waaraan ze meeschreef, worden in totaal 64 manieren geïdentificeerd waarop een brief met behulp van letter locking kan worden dichtgemaakt, zegt Akkerman. „In de toekomst kunnen we dus alle brieven indelen in een van deze categorieën. Hoe ingewikkelder de techniek, hoe liever de afzender de inhoud geheim wilde houden.

Mooie resultaten dus, maar de vraag blijft: waarom maken onderzoekers die dichte brieven niet gewoon open? Dat kost minder tijd en is goedkoper. „Er liggen vele miljoenen geopende brieven in archieven over de hele wereld waar nog nooit iemand naar gekeken heeft”, zegt Akkerman. „Laten we deze pakketjes nou vooral bewaren zoals ze zijn. Niet alleen de inhoud ervan is interessant, ook hun vorm vertelt een verhaal.”