‘Het zaad van Karbaat’ is een beklemmend verhaal over machtsmisbruik

Zap De driedelige documentaire ‘Het zaad van Karbaat’, over de vruchtbaarheidsarts die grote groepen vrouwen buiten hun medeweten met zijn eigen sperma insemineerde, deelt in de eerste aflevering een dreun uit.

Lidia, voormalig patiënt van Jan Karbaat. Beeld VPRO
Lidia, voormalig patiënt van Jan Karbaat. Beeld VPRO

Als een documentaireserie begint met het beeld van een wereldbol waarover een, laten we zeggen, yoghurtachtige substantie druipt, dan is het de kijker duidelijk dat er geen ingetogen film zal volgen. Nu zijn de grote lijnen van de zaak die in Het zaad van Karbaat (VPRO) wordt uitgediept al bekend: de jonge filmmaker Miriam Guttmann dook in het verhaal van de vruchtbaarheidsarts Jan Karbaat (1927-2017), die grote groepen vrouwen buiten hun medeweten met zijn eigen sperma insemineerde en zo tientallen kinderen verwekte.

De naam van de hoofdpersoon lijkt gepikt uit een verhaal van Bordewijk, het verhaal is duister en beklemmend. Guttmann (1994) schetst eerst de historische context. In de jaren zeventig en tachtig werd al met spermadonoren gewerkt, maar de meeste klinieken hielpen slechts netjes getrouwde heteroseksuele stellen. Bovendien heerste er een sfeer van schaamte en geheimzinnigheid. Bij de vrijzinnige Karbaat kon iedereen terecht voor een anonieme donor: ook lesbische paren en alleenstaande vrouwen.

Lees ook het interview met documentairemaker Miriam Guttmann: 'Ik wil Jan Karbaats impact op het leven van zijn tientallen kinderen laten zien'

Die klampten zich aan hem vast. Karbaat was een charmante man die je vroeg om even te bellen als je veilig thuis was. „Onze reddende engel”, zegt een vrouw. „Hij leek op een gevoelige idealist”, aldus een ander. Dan verklaart een blonde vrouw plotseling uit de grond van haar hart: „Ik vond het een griezel.”

Water in het spuitje

Daarna verlies je razendsnel de illusie dat Karbaat een man was die in idealisme uit de bocht is gevlogen. Dit blijkt een tijdloos verhaal over machtsmisbruik. Zo vertelt een medewerker dat Karbaat soms water in het spuitje deed in plaats van sperma: „Anders verdien ik er niets aan.” Er was een vrouw die veertien maanden lang elke week langs moest komen.

Karbaat grossierde in opmerkingen tijdens de behandeling over hoe „lekker” het eruit zag „beneden”. Het bleef niet bij vieze praatjes. „Hij zat aan de binnenkant van mijn dijen en zei: ik doe het vast veel lekkerder dan je man.” Een andere vrouw kreeg de suggestie om te masturberen na de inseminatie. Karbaat verliet de behandelkamer, maar keerde razendsnel terug met zijn broek op zijn knieën en verkrachtte haar.

De verschrikkelijke verhalen van de vrouwen worden omlijst door een royale beeldtaal: zo zien we een kip door een wachtkamer scharrelen en verschijnen brandende vuurkorven in beeld als wordt verteld dat Karbaat zijn frauduleuze administratie vernietigde. Die stilering gaat soms wat ver: bij het interviewen van vrouwen in een precies nagebouwde behandelkamer van de smeerlap kreeg het plaatje voorrang boven de bescherming van de slachtoffers.

Er zijn veel beelden van Karbaat zelf, die graag de televisie over de vloer had. Dan haalt hij eieren uit zijn kippenhok en laat hij zien dat eigeel goed bruikbaar is om sperma in te vriezen. Of hij zet alvast een film aan (met „een dame die bezig is”) voor een man die zich terugtrekt in het donorhokje. In zijn kantoor vertelt hij trots: „Ik haat regeltjes. Als iets niet in strijd is met ons geweten dan doen we het.”

Voorliefde voor paarden

Al voor de dood van Karbaat in 2017 begon het schandaal aan de oppervlakte te komen, hoewel de arts weigerde om DNA-materiaal af te staan voor onderzoek. Zeer kort na zijn overlijden werden bij hem thuis onder meer een neushaartrimmer in beslag genomen.

In het vervolg van het drieluik staan de tientallen nakomelingen van de dokter centraal en de kenmerken die ze vaak delen, zoals een nogal geprononceerd gebit en een voorliefde voor paarden. Dat is voor volgende week. Voorlopig duizelt het me nog, na de dreun die het eerste deel van Het zaad van Karbaat heeft toegediend.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.