Erik Scherder en Dick Swaab geven in het Concertgebouw een college over ‘muziek en het brein’.

Foto’s Milagro Elstak

Interview

College van Dick Swaab en Erik Scherder: helpt muziek ons door de lockdown?

Muzikaal college Neurowetenschappers Dick Swaab en Erik Scherder geven samen een muzikaal college vanuit het Concertgebouw in Amsterdam over de heilzame werking van muziek.

Kan muziek ons de lockdown door helpen? Die vraag proberen neurobioloog Dick Swaab (76) en neuropsycholoog Erik Scherder (69) woensdag te beantwoorden in een gratis muziekcollege vanuit het Amsterdamse Concertgebouw, dat online en op NPO 2 Extra te zien zal zijn. Daarbij staat de franke Scherder links van een groot scherm, zijn oud-leraar Swaab, iets strikter in het gareel doch vrolijk, rechts. Aan de vleugel zit pianist Cor Bakker, die zo nu en dan de wetenschappers onderbreekt door een bijpassend liedje in te voegen. Het loopt niet altijd even vloeiend, maar de heren hebben er onderling behoorlijk schik in.

Het scherm toont vooral hersenen, op alle mogelijke manieren opengewerkt en ingekleurd om gebieden en banen aan te wijzen die je onmogelijk onthoudt. Gelukkig wordt het niet veel moeilijker dan ‘welk hersengebied doet ongeveer wat’, dus echt wijzer word je van die plaatjes toch niet. Het zijn kleine opmerkingen van Swaab en Scherder die het interessant maken. Zo leren we dat het hersengebied dat impulsen afremt tot je vijfentwintigste niet is volgroeid. Swaab: „Als je dan je vrienden niet meer mag zien, je mag niet feesten en er komt dan nog een avondklok bovenop, dan nemen de stresshormonen zo toe dat het beetje impulsbeheersing volledig verdwijnt.” Veelzeggend verschijnt een foto van de avondklokrellen.

Wat stress, angst en somberheid kan afremmen: muziek luisteren. Mits het je favoriete muziek is. Musici spelen tussen de praatjes van Swaab en Scherder door, mogelijk gemaakt door het cultuurmakersfonds van de NPO. Zo speelt pianiste Nino Gvetadze een deel uit Robert Schumanns Kreisleriana.

Of je om kunt gaan met de stress van een lockdown is grotendeels genetisch bepaald

Depressieve componist

Schumann, manisch depressief, is Swaabs wapen. Hij wijst op een tabel die psychiaters Eliot Slater en Alfred Meyer maakten in 1959; zij zetten Schumanns werken op een tijdlijn en stelden diagnoses op basis van zijn brieven. Wat bleek: in depressieve jaren schreef Schumann weinig tot niets. In heel 1834, het jaar na zijn eerste zelfmoordpoging, componeerde hij één stuk. Het volgende jaar drie. Het jaar waarin hij Kreisleriana schreef, 1838, vijf. Maar raakte hij uit de depressie, in een zogenaamde hypomane fase, dan schoot zijn productiviteit omhoog. In 1840 bijvoorbeeld, schreef hij plots vierentwintig nieuwe werken.

Een hogere productiviteit als je niet depressief bent; het is een open deur. Wat we ervan leren, verduidelijkt Swaab aan de telefoon: „Of je om kunt gaan met de stress van een lockdown is grotendeels genetisch bepaald. De meeste mensen ervaren het als vervelend en worden misschien een beetje boos. Voor die mensen is het vanzelfsprekend om even wat muziek op te zetten om de stress tegen te gaan. Maar er zijn ook mensen waarbij het stress-systeem van nature zo sterk is dat ze nu gemakkelijk in een depressie schieten. Eenmaal in een depressie, denk je niet meer aan muziek. Wij niet, en zelfs een componist als Schumann niet. Terwijl het wel degelijk als antidepressivum werkt, zelfs pijn kan verlichten. Eigenlijk is mijn advies dus: zorg dat je weet wat de favoriete muziek is van mensen in je omgeving, zodat je het op kunt zetten als het nodig is. Daarmee kun je anderen door de lockdown helpen.”

Voorkomen is beter dan genezen. Hoeveel muziek moet je luisteren om optimistisch te blijven? „Er is weinig structureel onderzoek gedaan, maar we weten dat een halfuur Mozart een heilzame werking heeft op baby’s en epileptici. Elke dag een halfuur van je favoriete muziek, dat lijkt me geen gek startpunt.”

Het muzikale college van Dick Swaab en Erik Scherder is 3/3 om 20:30 te zien op NPO 2 Extra en op Concertgebouw.nl