Niet een lijsttrekker, maar een kiezer brengt Mark Rutte bij RTL in het nauw

Eerste TV-Debat Het format van het verkiezingsdebat op RTL4 ontregelde premier Mark Rutte (VVD), die normaliter stoïcijns debatten voert.

De zes partijleiders van de volgens de peilingen nu grootste partijen gingen zondag met elkaar in debat.
De zes partijleiders van de volgens de peilingen nu grootste partijen gingen zondag met elkaar in debat. Foto Bart Maat/ANP

Een tv-format kan een beslissende rol spelen in een lijsttrekkersdebat. Vooral demissionair premier Mark Rutte (VVD) zal die les geleerd hebben. De lijsttrekkers – naast Rutte ook Geert Wilders (PVV), Wopke Hoekstra (CDA), Sigrid Kaag (D66), Lilian Marijnissen (SP) en Jesse Klaver (GroenLinks) – moesten zondagavond in het RTL-debat niet alleen met elkaar in debat, maar ook met een kiezer. De lijsttrekkers kenden het onderwerp niet – in het geval van Rutte was dat de Toeslagenaffaire. Ook wisten ze niet wie ze tegenover zich zouden krijgen.

Rutte had tot dan toe een vrij eenvoudig debat. Hij kent zijn tegenstanders, debatteert zich behendig onder hun beschuldigingen uit, en gaat onbewogen door. Maar het gesprek met de kiezer had een totaal ander effect. Rutte werd tegenover Kristie Rongen geplaatst. Zij is gedupeerde in de Toeslagenaffaire, die had geleid tot de val van het derde kabinet-Rutte. Rongen vroeg enkele malen waarom Rutte weliswaar was afgetreden, maar geen ontslag had genomen, zoals minister Eric Wiebes (Economische Zaken, VVD) dat wel had gedaan. „Wij zaten als ratten in de val. U bent daar ook schuldig aan”, zei ze. Rutte zei dat hij zichzelf ook die vraag had gesteld: kan ik wel aanblijven als demissionair premier, en als premier van een eventueel kabinet-Rutte IV na „zo’n schandvlek”? Maar, vindt hij: „Er zijn ook veel dingen goed gegaan, daar ben ik trots op.”

Rongen: „Collega’s hebben hun verantwoordelijkheid genomen. U niet.”

Rutte zei dat hij zich „het snot voor de ogen werkte” om slachtoffers zoals zij tegemoet te komen. Maar Rongen nam keer op keer geen genoegen met zijn antwoord, en bracht de VVD-lijsttrekker veel verder in het nauw dan de vijf andere lijsttrekkers konden doen.

Lees hier ook het verslag van het Radio 1-debat

Debat zonder echte uitdager

De zes lijsttrekkers waren geselecteerd op basis van het huidige aantal Kamerzetels en op de stand in de Peilingwijzer, het gewogen gemiddelde van Kantar, Ipsos en I&O Research, daardoor viel bijvoorbeeld Lilianne Ploumen (PvdA) af. Het debat wordt als een cruciaal moment gezien in de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen van 15, 16 en 17 maart.

Tijdens het debat, dat bestond uit korte rondes over onderwerpen als corona, klimaat en diversiteit, was het voor de lijsttrekkers lastig zich echt te onderscheiden. Een echte uitdager voor Rutte diende zich niet aan. Maar de VVD-lijsttrekker steeg zelf ook niet boven de anderen uit, met het gemak en de scherpte die hij in debatten bij vorige verkiezingen wel wist te tonen.

Toch werkte het format van het debat in Ruttes voordeel: de debatten waren kort, iedereen mocht meepraten. Lijsttrekkers sloegen zijpaden in of vielen elkaar aan.

Naast Rutte deden nog twee lijsttrekkers uit de coalitie mee, Hoekstra en Kaag, die beiden moeite deden zich van de premier te onderscheiden. Hoekstra probeert zich al langere tijd zichtbaarder te maken als alternatief voor Rutte, en zocht nu een directe confrontatie met de premier. Rutte was het niet eens met een CDA-voorstel voor een extra belastingtarief voor de hoogste inkomens.

Hoekstra reageerde hier fel op: „Ik vind dit echt ongeloofwaardig. U hebt de laatste jaren het hardst gevochten voor de slechtste onderwerpen. U was voor doorgaan met het leenstelsel [voor studenten, red.], u was voor belastingverlaging voor vooral de grootste bedrijven, en u wilde door met de flexcontracten op de arbeidsmarkt.”

Coalitiepartners vallen aan

Rutte wist de aanval te pareren op de hem kenmerkende manier: hij maakte zijn tegenstander medeplichtig. Het beleid van de afgelopen vier jaar, zei hij, daar bent ú als minister van Financiën ook verantwoordelijk voor geweest.

Deze tactiek werkte lastiger om Sigrid Kaag van zich af te slaan, ook kabinetslid én uitdager van Rutte. Zij onderscheidde zich ook, maar vooral door een autonome koers te varen. Zo nam ze als enige in het debat het standpunt in dat de vrijheden van mensen die gevaccineerd zijn, op termijn groter kunnen worden dan die van ongevaccineerden. Het kwam haar op hoon te staan van linkse en rechtse deelnemers. Zo zei Jesse Klaver dat „we dan Pinkpop hebben met tachtig-plussers”.

Uitgerekend Wopke Hoekstra, juist corrigerend toegesproken door Rutte, probeerde haar wat kabinetsdiscipline bij te brengen. Dat gebeurde toen ze pleitte voor massaler testen. „Dat hebben we anderhalve week geleden in de ministerraad besproken”, zei hij. De subtekst: speel geen mooi weer ten koste van Rutte en mij.

Lijsttrekkers toch niet getest

Corona bleef het tv-debat zonder publiek beheersen. Klaver benoemde de bijzondere omstandigheden waaronder gedebatteerd werd. Klaver prees RTL, omdat „iedereen” in de zaal vooraf getest was. Journalisten, medewerkers en andere aanwezigen waren verplicht bij aanvang van het debat in Felix Meritits in Amsterdam een negatieve coronatest van maximaal 48 uur oud te tonen. Dat was een voorbeeld van „hoe we de samenleving weer van het slot kunnen halen”, zei Klaver.

Maar voor lijsttrekkers gold die plicht niet. Klaver en Hoekstra hadden dat wel gedaan, maar Rutte niet. Na het debat zei hij dat hij „niet wist dat het nodig was”. En: „Ik heb me nooit laten testen, dat doe je alleen als je klachten hebt of als je bij een presymptomatische groep hoort. Bij Europese vergaderingen in Brussel laat ook niemand zich testen. Als ik het geweten had, had ik het denk ik gedaan.”

Ook Lilian Marijnissen en Sigrid Kaag hebben zich niet laten testen. Het zorgt voor onbegrip bij GroenLinks. Een woordvoerder laat weten: „Met zoveel mensen in één gebouw, waaronder de politieke top van het kabinet, is het voor ons vanzelfsprekend dat je je eerst laat testen.” Of Geert Wilders zich heeft laten testen is onbekend.

Lees hier het liveblog van het lijsttrekkersdebat terug.