De vraag is: wat zie jíj als je kijkt naar deze foto’s uit Charlois?

Fotografie Na ‘participatief’ onderzoek in Charlois naar de gezondheid van de wijk, hadden de fotograaf en de hoogleraar ook geleerd over kijken en bekeken worden.

De centrale (en confronterende) vraag van het boek (Be)kijk het maar is: wat zie jij – jij, met jouw gekleurde bril – in de foto’s die Janine Schrijver de afgelopen jaren maakte in Charlois. Het boek begint ook met die vraag: „Vind je sommige foto’s afstotend, (...) beangstigend of juist exotisch? Zie je de harde of agressieve blik in de ogen (...)? Zie je de gesloten ramen, de luiken die dicht zitten en het speelgoed dat bij het oud vuil is gezet? (...) Of zie je hoe mensen in armoede toch iets proberen te maken van hun leven ondanks de beperkte middelen? Zoals dat stel die wilde bloemen plukken in het park (...) en die verliefd de camera inkijken?”

Dit boek is de bijgeboorte van vijf jaar zogeheten participatief actie-onderzoek in Charlois. Daar organiseerden fotograaf Janine Schrijver en VU-hoogleraar Participatie en Diversiteit Tineke Abma projecten waarin ze de gezondheid van de wijk onderzochten, en ze probeerden bewoners anders over gezondheid te laten nadenken. De onderzoeken leidden tot wetenschappelijke artikelen, maar Schrijver en Abma leerden zelf ook andere dingen. Over de complexe verhouding tussen zien en gezien worden, kijken en bekeken worden. Daarom maakten ze dit boek.

Zelf is Schrijver nog steeds erg blij met de titel, (Be)kijk het maar. „Ik kwam een soort paranoia tegen bij gezinnen. Alles in die arme wijken wordt gecontroleerd en gemeten en ze krijgen steeds het gevoel dat ze het niet goed doen. Dat begint al bij het consultatiebureau, waar ze worden veroordeeld als ze anders tegen dingen aankijken. Die mensen zeggen op een gegeven moment; ‘bekijk het maar’, en proberen dan zoveel mogelijk onzichtbaar te blijven.”

Schrijver, die al decennia in Charlois woont, noemt de bestaande clichébeelden over achterstand „irritant”. „Ze gaan alleen maar over de buitenkant. Over hoe slecht de wijk erbij staat of over hoe exotisch anders mensen leven.” Het effect van die blik op mensen uit de wijk is ziekmakend. „Terwijl ze hun eigen veerkracht hebben, hun eigen schoonheid.” Net zo als Schrijver en Abma met hun projecten probeerden de wijkbewoners anders naar zichzelf te laten kijken, willen ze dat ook anderen opnieuw gaan kijken.

Beleidsmakers leggen deze mensen voortdurend normen op, maar hulpverleners uit het veld weten heel goed waarom het niet zo makkelijk is om daaraan te voldoen, zegt Schrijver. „Als je met 50 euro per week moet rondkomen met je gezin, is het idee van gezond eten met wat noten hier en een bakje salade daar, onzinnig. De afstand is zó groot.”

Omdat ze er al zo lang woont, dacht Schrijver dat ze de buurt begreep. „Maar ik had ook een mening over de inhoud van de supermarktkarretjes die ik zag.” Door de projecten ging ze zien wat multiproblematiek betekent als je erin zit. En dat het meer zin heeft te zorgen dat een kind het in ieder geval durft te zeggen als hij zonder ontbijt naar school komt, dan dat je de norm nog een keer uitlegt. „Mensen weten het echt wel van zichzelf, wat beter kan.”