Opinie

Excuses van de koning voor slavernij zijn onafwendbaar

Slavernijverleden Ruttes weigering om excuses te maken voor de slavernijgeschiedenis, is nu al onhoudbaar, betoogt . Weigeren is niet alleen ahistorisch, maar ook hovaardig.
Detail van het slavernijmonument in Zanzibar
Detail van het slavernijmonument in Zanzibar Foto Eric Brinkhorst

De grote Perzische koningen uit de Oudheid lieten zichzelf graag in stenen reliëfs afbeelden, zittend op een eenvoudige houten troon met een scepter in de hand. Maar die simpele stoel stond hoog boven op verschillende lagen van mensen die met geheven armen de vloer onder hem stutten. Als je door je oogharen kijkt, zouden zij boeken kunnen zijn in een boekenkast bestaand uit planken. Wie niet beter weet, denkt: goh, sympathieke geste, erkenning van het werk van zijn burgers. Maar de koningen keken neer op hun onderdanen en hun bestuur was absoluut, en vaak wreed.

De Amerikaanse vicepresident Kamala Harris maakte gebruik van dezelfde metafoor van mensen die dragen, opofferen en samen meer kracht doorgeven. Nederig stelde ze in haar overwinningsspeech dat zij op de ‘schouders’ stond van haar moeder, grootmoeder en al die vrouwen voor haar die ertoe bijdroegen dat zij als eerste zwarte Amerikaanse vrouw het vicepresidentschap kon bekleden. „Vrouwen die vochten en zoveel opgaven voor gelijkwaardigheid, vrijheid en rechtvaardigheid voor iedereen […] en die de ruggengraat vormen van de democratie.”

Twee visies

Het zijn twee visies op de geschiedenis en de rol die anderen hebben gespeeld zodat zij hun doel kunnen bereiken. De eerste is op zichzelf gericht en meent dat zijn persoon zelf het flitsende einddoel is van alle voorgaande inspanningen van burgers. De tweede ziet zichzelf en het land als een bescheiden onderdeel van een veel grotere beweging in de historie die zich ook in de toekomst zonder haar zal voortzetten. Die voortdurend bevochten en verbeterd kan en moet worden.

Mark Rutte vindt het ondanks de toenemende maatschappelijke druk niet nodig om excuses te maken voor het Nederlandse slavernijverleden. Een van zijn argumenten is dat hij „zijn voorgangers en de voorgangers van de koning” niet wil kritiseren. Zonder de slavernij behoorde dit land niet tot een van de rijkste ter wereld. En mede door de slavernij en kolonialisme zijn andere landen op economische achterstand gezet. Zie Indonesië, Afrika, Suriname – ondanks hun vele rijkdommen. Je zou kunnen zeggen dat de mooie auto’s waar we nu in rijden mede zijn betaald door de tranen van de mensen die wij tot reduceerden handelswaar.

Lux et Libertas Lees ook het Commentaar over de excuses van Willem-Alexander: Excuses voor optreden in Indië geen moment te vroeg

Indonesië is de kurk waar Nederland op dreef, heette het nog in de vorige eeuw. Historici hebben inmiddels de nauwe betrokkenheid van de Amsterdamse en Rotterdamse elites in vroeger tijden met slavernij in kaart gebracht.

Haaks op het niet willen kritiseren van de voorvaderen staan bovendien verschillende precedenten. Voor de collaboratie van Nederlandse burgers en het assisteren door de overheidsambtenaren bij het identificeren en aangeven van Joden aan de Duitsers maakte Rutte namens Nederland excuses. De koning volgde met verontschuldigingen aan Indonesië voor het gedrag van onze grootouders vanwege het excessieve oorlogsgeweld, zij het niet voor het kolonialisme.

Morele aansprakelijkheid

Ik zou zeggen: een bewezen reden dus om niet de gevoelens van de witte voorvaderen te sparen ten koste van de gekleurde voorvaderen.

De staat legitimeerde slavernij en ondertekende officieel de afschaffing ervan in 1863. Er is dus een causale verantwoordelijkheid voor leed begaan jegens tot slaafgemaakten. Daaruit vloeit ook de politieke en morele aansprakelijkheid voort. Weigering om verantwoordelijkheid te nemen voor slavernij duidt op ontkenning Nederland in het derde millennium te zien als een product van eeuwen aan handelingen van mensen op wier ruggen wij stonden.

Lees ook: ‘De Amsterdamse bestuurselite was diep verweven met de slavernij’

Dat is niet alleen ahistorisch, maar ook hovaardig. Alleen door jezelf te zien als een deel van een geschiedenis, maar ook als een doorgeefluik van kennis en ervaring voor toekomstige generaties, ben je in staat fouten uit het verleden te benoemen en te corrigeren.

Je valt daarbij geen mensen af, je neemt de rol op je om de samenleving vooruit te helpen voor een gelijkwaardig leven voor alle burgers. Nederland anno nu is geen eindpunt, maar bergt de toekomst in zich die altijd beter kan worden dan nu, mits er de wil is om te handelen.

Filosoof Alasdair MacIntyre laat in zijn boek over ethiek zien dat als de maatschappelijke en politieke orde verandert, de ideeën over de morele waarden zich ook ontwikkelen.

Om de beweging van Black Lives Matter, de zwarte emancipatiebeweging, de toegenomen belangstelling voor en kennisverspreiding van de slavernij en het aandeel van Nederland daarin, kan de regering niet meer heen. De erkenning van al die zwarte ruggen waarop witte mensen stonden ten koste van onnoemelijk leed. Mocht het Rutte niet lukken de tijdgeest aan te voelen, dan zal dat zeker over enkele jaren gebeuren, net zoals de Indonesische nabestaanden 75 moesten wachten op een koninklijk ‘sorry’. Het is het niet meer de vraag of een Nederlands staatshoofd die gaat uitspreken, maar wanneer.

Correctie 1 maart 2021, 10:05 uur: In een eerdere versie van dit artikel stond dat „historici uit Amsterdam en Rotterdam [...] inmiddels berekend [hebben] hoeveel de slavernij hielp de stadskas te spekken.” Dat is feitelijk onjuist. De tekst is aangepast.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.