Europese regeringsleiders balanceren tussen harde maatregelen en morrende burgers

Publieke opinie „We zijn het zat” , zeggen zelfs veel politici in Europese landen over de coronamaatregelen. Toch is er in de meeste landen voldoende steun, zien ook onze correspondenten.

De bereidheid om afstand te houden slinkt ook in Italië zichtbaar: met mooi weer stromen winkelstraten zoals de Via del Corso in Rome vol.
De bereidheid om afstand te houden slinkt ook in Italië zichtbaar: met mooi weer stromen winkelstraten zoals de Via del Corso in Rome vol. Foto EPA

Premier Rutte probeerde dinsdag het nationale gemoed samen te vatten. „We zijn het aardig zat aan het worden”, zei hij tijdens de persconferentie waarin hij een aantal versoepelingen van de coronamaaatregelen aankondigde. Rutte zag naast de besmettingscijfers „een andere realiteit, die steeds meer aandacht vraagt. Want hoe langer deze crisis duurt, hoe zwaarder het ons valt.” Dus kiest het kabinet voor voorzichtige verruiming. Immers: „Op zijn Hollands gezegd: het moet wel vol te houden zijn.”

Rutte is niet de enige regeringsleider die balanceert tussen harde maatregelen en morrende burgers. De Ierse premier Michaél Martin gebruikte in een tv-toespraak deze week dezelfde woorden. „We zijn het allemaal hartstikke zat [completely fed up] dat onze levens worden beperkt. Ik weet dat mensen fysiek en emotioneel uitgeput zijn door deze pandemie.” Martin kondigde nog zes weken lockdown aan. In Ierland betekent dat onder meer dat je niet verder dan vijf kilometer van je huis mag reizen.

Volhouden is niet alleen een uitdaging ‘op zijn Hollands’. Afnemend draagvlak voor de coronamaatregelen, in combinatie met afnemend vertrouwen in de regering, is ook elders in Europa een uitdaging voor de autoriteiten.

Pleinfeest in Gent

In België werd deze week ook volop gesproken over mogelijke versoepelingen, in aanloop naar een bijeenkomst van de Veiligheidsraad deze vrijdag. Jongeren pleiten voor afschaffing van de avondklok, medici wijzen op snel oplopende cijfers. In Gent werd gefeest op een plein, in Leuven werd een park gesloten. Premier Alexander De Croo kiest wellicht net als Rutte onder publieke druk voor een berekend risico. Een brede maatschappelijke beweging tegen de maatregelen is er niet in België, net zo min als openlijk verzet tegen de avondklok.

Een mogelijke verklaring daarvoor is een flexibele omgang met de regels. Ofwel: het negeren van de regels. Jean-Marc Nollet, voorzitter van de linkse regeringspartij Ecolo, zei deze week in de pers dat hij twee mensen toelaat in zijn ‘bubbel’, in plaats van de ene die is toegestaan. Nollet: „Ik doe mijn uiterste best, maar ik ben een mens en menselijk contact is iets vitaals.” Andere politici reageerden verontwaardigd, maar Nollet was eerlijk over iets dat velen heimelijk doen.

Bier drinken voor het café

Ook in Frankrijk is de afbrokkelende steun voor de beperkingen zichtbaar op straat. Sinds eind januari begint de avondklok al om 18.00 uur, waardoor het borrelen is verplaatst naar 16.00 uur. Groepjes mensen staan bier te drinken voor de cafés, restaurants zijn stiekem geopend. De zuidelijke stad Perpignan gooide de musea open, het regionale bestuur draaide dat via de rechter terug.

De mentale staat van de Fransen laat te wensen over, bleek deze week uit een vergelijkend onderzoek in vier landen. Uit een grootschalige enquête in opdracht van universiteit Sciences Po, gepubliceerd in Le Monde, bleek dat Fransen er veel slechter aan toe zijn dan Duitsers, Britten en Italianen. In Frankrijk zei 41 procent van de ondervraagden zich moe te voelen, tegen 31 procent in het Verenigd Koninkrijk en 15 procent in Duitsland. Bij een ander gevoel is het contrast nog groter: 34 procent van de Fransen voelt zich somber, tegen 16 procent van de Britten en 14 procent van de Duitsers. Alleen het aantal Fransen dat zich bang voelt (14 procent) daalde sterk ten opzichte van april 2020.

Onderzoeker Bruno Cautrès gaf in Le Monde als mogelijke verklaring voor de afwijkende uitkomst dat Fransen het gevoel hebben dat ze gevangen zitten in een oneindige crisis. Sinds het najaar van 2018 waren er de protesten van de gele hesjes, gevolgd door rellen over de pensioenhervorming en de pandemie. Dat de coronamaatregelen, inclusief vroege avondklok, niet tot grootschalig straatprotest hebben geleid is dan weer verwonderlijk, gezien de Franse traditie op dit gebied. Wellicht houden vermoeidheid en somberte de boze Fransen binnen.

Angstgevoelens

De Europese Unie heeft recent geen onderzoek gedaan naar publieke steun voor de coronamaatregelen. De laatste enquête, van december 2020, gaat over vaccinatiebeleid. Het maandelijkse onderzoek What Worries the World van marktonderzoeker Ipsos geeft wel een indicatie over angstgevoelens per land. In de laatste enquête, afgenomen tussen 22 januari en 5 februari, noemt respectievelijk 68 en 67 procent van de Britten en Spanjaarden corona als het meest zorgwekkende thema. Voor koploper Maleisië is het 77 procent, voor Nederland 61 procent. In België en Frankrijk steeg de bezorgdheid de laatste maand sterk.

In Duitsland is er sinds het begin van de pandemie veel vertrouwen in de aanpak van bondskanselier Angela Merkel en gezondsheidsminister Jens Spahn. Pas sinds kort verliest Spahn krediet vanwege het trage vaccinatieprogramma. Recent gaf 54 procent van de bevolking aan het coronabeleid te steunen. Wel neemt het aantal Duitsers dat het beleid te streng vindt toe: van 22 procent begin februari naar 27 procent nu. Sinds de rellen bij de Rijksdag van augustus 2020 zijn er geen grote demonstraties meer geweest.

Lees ook: Als corona nog jaren bij ons blijft

Regionale verschillen

De onrust in Spaanse steden, waarbij met name linkse jongeren slaags raken met de politie, gaat over vrijheid van meningsuiting, maar wordt ook gezien als een uiting van onvrede en frustratie over de coronamaatregelen. Gericht verzet tegen de avondklok, die nergens vroeger dan 22.00 uur in mag gaan, is er niet in Spanje. Omdat de zeventien autonome regio’s hun eigen beleid mogen voeren, is er veel verwarring over maatregelen die alleen regionaal gelden.

Ook in Italië klagen burgers over regionale verschillen, en dan vooral over de kleurcodes (die aangeven hoe streng het pakket maatregelen per regio is) die op onduidelijke gronden en plotseling kunnen wisselen. Het pas aangetreden kabinet-Draghi heeft beloofd beter te zullen communiceren en maatregelen langer van tevoren aan te kondigen. De bereidheid om afstand te houden slinkt zichtbaar: met mooi weer stromen winkelstraten en boulevards vol. Deze vrijdag verwacht Italië een bekendmaking van Draghi voor de komende weken.

Terug naar Nederland, waar de aanstaande verkiezingen het coronabeleid compliceren. Waar economen, haperend maar toch, om een andere aanpak vragen. Waar café-eigenaren hun terrassen tegen de regels willen openen. En waar jongeren samendrommen in het Vondelpark. Toch betekent het negeren van de regels niet automatisch dat het draagvlak voor het coronabeleid afneemt, zeggen de adviseurs van de Corona Gedragsunit van het RIVM. Deze vrijdag komen ze met nieuwe cijfers over het Nederlandse gedrag en draagvlak ten aanzien van de coronamaatregelen.

Met medewerking van Anouk van Kampen (Brussel), Gert Van Langendonck (Parijs), Nynke van Verschuer (Berlijn), Koen Greven (Madrid) en Marc Leijendekker (Rome).