Bijna alle otters spelen met stenen, voor de lol

Biologie Mogelijk ‘jongleren’ otters met stenen om hun motoriek te trainen.

Spelende Europese otters. Ze gooien ook stenen in het water om die daarna speels weer op te duiken.
Spelende Europese otters. Ze gooien ook stenen in het water om die daarna speels weer op te duiken. Foto Northlightimages

De zeeotter is de enige otter die stenen als werktuig gebruikt, om er al hamerend mossels mee te openen. Maar nu blijken ook minstens negen van de in totaal twaalf ándere ottersoorten met stenen te spelen. Zonder enig evident nut rollen ze stenen over hun lichaam en tussen hun poten, maar ook gooien ze stenen in het water om ze vervolgens weer op te duiken, of ze rollen een steen over andere stenen.

Dit blijkt uit een inventarisatie van dat speelgedrag bij álle ottersoorten door de biologen Claudio Tennie en Elisa Bandini (Universiteit van Tübingen) in samenwerking met de onafhankelijke onderzoeker Margherita Bandini, dat gepubliceerd is in Animal Behavior and Cognition.

Het werktuiggebruik van de zeeotter, die leeft aan de Noord-Amerikaanse westkust, is wereldberoemd en verschijnt vaak in natuurdocumentaires: op zijn rug zwemmend legt hij een ‘aambeeldsteen’ op zijn buik met een schelp erop en slaat vervolgens met zijn voorpoten zo hard mogelijk een andere steen erop. De zeeotter doet dat ook op het land en zelfs is gezien dat een zeeotter stenen gebruikt om onder water schelpen los te slaan van rotsen.

Makaken en chimpansees

Dit behendige steengebruik is vrij zeldzaam bij dieren. Naast de zeeotter is eigenlijk alleen van chimpansees, kapucijnapen en makaken bekend dat ze schelpen of harde noten kapotslaan met stenen, iets wat ze pas na lang oefenen onder de knie krijgen. Hoe dergelijk núttig steengebruik kan samenhangen met ‘zinloos’ spelen is al wel onderzocht bij jonge makaken en chimpansees, waarbij het wordt gezien als voorbereiding op dat latere werktuiggebruik.

Overigens is ‘spelen met stenen’ helemaal geen ongewoon dierengedrag. Zoals Gordon Burghardt schrijft in zijn standaardwerk The Genesis of Play (2005), werd al in 1851 beschreven hoe krabben spelen met kleine ronde steentjes, „zoals katten doen met een kurk”. Maar ook vogels spelen met stenen en zelfs de gevaarlijke komodovaraan vertoont dat gedrag: „Hoe meer geluid deze ‘draak’ ermee maken kan, des meer het hem bevalt”, aldus Burghardt.

Vorig jaar wijdde een biologenteam van Exeter University onder leiding van Mari-Lisa Allison al een onderzoek naar stenenspel bij twee Zuid-Aziatische ottersoorten in gevangenschap: de slanke otter (Lutrogale perspicillata) en de dwergotter (Aonyx cinereus). Wat opviel was dat bij beide soorten vooral jonge otters én de otters die oud begonnen te worden het meest ‘steen jongleerden’, zoals het dominante spelletje genoemd werd: snelle en grillige bewegingen waarbij de steen tussen voorpoten en soms de mond wordt doorgegeven. Een mogelijke verklaring van Allison en haar collega’s voor dat leeftijdsverschil is dat de jonge otters met stenen ‘jongleren’ om hun motorische vaardigheden te oefenen, terwijl de oudjes zo juist cognitief verval willen voorkomen. Verder bleek dat de otters vaker met stenen speelden voordat ze te eten kregen dan erna. Dat kan wijzen op een soort misplaatst foerageergedrag.

Wankel bestaan in Nederland

Om een basis te leggen voor meer inzicht in een mogelijke samenhang tussen spel en werktuiggebruik, besloten Bandini en Tennie om in kaart te brengen hoe dat bij alle otters zit. Bijna 25 otteronderzoekers over de hele wereld werd gevraagd of ze wel eens spelgedrag met stenen hadden gezien bij ‘hun’ otters, in het wild of in gevangenschap. En bijna allemaal bleken de soorten te ‘jongleren’ met stenen. En niet alleen de zeeotter gooit stenen in het water om ze – kennelijk voor de lol – weer op te duiken, ook de Europese otter (die in Nederland uitstierf maar na herintroductie hier nu een wankel bestaan leidt) doet dat, net als de de Noord-Amerikaanse otter (Lontra canadensis).

Dat van drie ottersoorten tot nu toe geen waarnemingen zijn ontvangen, hoeft nog niet te betekenen dat zij echt niet met stenen spelen. Van een van die soorten (de Congolese klauwloze otter, Aonyx congicus) bleek een jong exemplaar in ieder geval wél te spelen met een plastic flessendop.