Schaken is smart, sexy en big business

Schaken De pandemie en Netflix hebben schaken populairder gemaakt dan ooit. Schaakuitgever vat het schaken samen in zeven trends.

Anya Taylor-Joy als de schaakster Beth Harmon in de Netflix-hit The Queen’s Gambit.
Anya Taylor-Joy als de schaakster Beth Harmon in de Netflix-hit The Queen’s Gambit. Foto Phil Bray/Netflix

Eerst kwam corona, toen volgde The Queen’s Gambit. Schaken was in de lockdown een prettig tijdverdrijf en werd door Beth Harmon groots en meeslepend. The Queen’s Gambit haalde twee nominaties binnen voor de Golden Globes, die dit weekend worden toegekend, waaronder die voor beste actrice. De schaakwereld profiteert dankbaar van deze twee ontwikkelingen. Dit zijn de zeven trends.

1. Schaken werd sexy

Ze waren er wel, hippe schakers. Vijftig jaar geleden had je de übercoole, wereldvreemde wereldkampioen Bobby Fischer, die in intrigerende zwart-witfoto’s werd vastgelegd door fotograaf Harry Benson. De huidige wereldkampioen, Magnus Carlsen, maakte indruk als model voor kledingmerk G-Star.

Maar dat waren de uitzonderingen. De schaker die op een toernooi in een T-shirt met ‘Smart is the new sexy’ achter het bord ging zitten, was vooral bevangen door wishful thinking. De kans was groter dat hij tegen een ongewassen en slonzig geklede nerd moest spelen dan tegen een hipster. Schaken rook naar zweet en bittere koffie.

Totdat de Amerikaanse actrice Anya Taylor-Joy in het najaar van 2020 de wereld veroverde als de schaakster Beth Harmon in de Netflix-serie The Queen’s Gambit. Haar ogen, haar make-up, haar jurken en haar schaakpartijen hebben bij meer dan 100 miljoen kijkers in één klap het beeld gekanteld. The Queen’s Gambit haalde in 92 landen de top-10 van best bekeken Netflix-series. Sindsdien zijn de nieuwe schaakborden niet aan te slepen.

Schaken deed het al goed door de pandemie. De lockdown dreef miljoenen naar de grote schaakwebsites, waar je op ieder moment van de dag aan een menselijke tegenstander gekoppeld kunt worden. Opa’s hielden via de iPad contact met kun kleinkinderen door een potje te schaken. En ouders zien hun thuiszittende kinderen liever online leren schaken dan in een videogame een machinegeweer leegschieten.

Beth Harmon zette de volgende stap. Voor haar was schaken geen tijdverdrijf maar een alles verzengende passie, verweven met drugs en drank. Schaken werd sexy. Een schaakboek of schaaktijdschrift lezen is plotseling cool. Schaken is nu voor iedereen.

2. Van beginner tot clubspeler: alles kan online

Toen Max Euwe in 1935 wereldkampioen werd, leerde een hele generatie schaken. Euwe was een onvermoeibare propagandist, als schrijver van schaakboeken voor beginners en gevorderden. Hij schreef bijvoorbeeld Oom Jan leert zijn neefje schaken, een klassiek Nederlands schaakboek voor beginners. Ook was hij voorzitter van de wereldschaakbond. Nederland is een schaakland. Nederland huisvest ‘het Wimbledon van het schaken’, het jaarlijkse toernooi in Wijk aan Zee, destijds van de Hoogovens en nu van Tata Steel. Maar ook andere grote sponsors als IBM en Interpolis ondersteunden tal van toptoernooien in Nederland.

Hierdoor konden in Nederland bedrijfjes ontstaan als DGT (met de beste elektronische schaakborden en schaakklokken ter wereld), de Stappenmethode (de beste schaakcursus op papier) en uitgeverij New In Chess. Het Engelstalig magazine New In Chess, met abonnees in 116 landen, kwam voort uit het Nederlandse Schaakbulletin, een legendarisch tijdschrift met schrijvende schakers en schakende schrijvers als Tim Krabbé, Hein Donner, Hans Ree en Jan Timman.

Inmiddels heb je geen oom Jan meer nodig om te leren schaken. Dat kan op je telefoon met bijvoorbeeld de Magnus Trainer-app van wereldkampioen Magnus Carlsen. Didactisch verantwoord leert die app je de loop der stukken en de basis van tactiek en strategie. Volg je het hele pakket, dan word je in een paar maanden opgeleid van beginner tot behoorlijk sterke clubspeler.

Daarna leer je gratis verder op YouTube, over openingen als het Siciliaans of het Konings-Indisch, en met analyses van partijen tussen grootmeesters. Ook zijn er online cursussen beschikbaar op platforms als Chessable en kun je online een coach boeken.

3. Schaken doe je met tegenstanders uit alle landen

Schaken is ooit ontstaan in India en Perzië en groot geworden in Europa en Noord-Amerika. Omdat inmiddels de hele wereld online schaakt, speel ik mijn dagelijkse dosis van drie vluggertjes (drie minuten per persoon per partij) ook tegen schakers uit Indonesië, India of Iran. De schakers uit Myanmar zijn nu tijdelijk offline, maar spelers uit alle landen ter wereld zijn online actief. Een telefoon en een app zijn voldoende om altijd en overal te kunnen spelen. Zoals ook alle partijen van alle toptoernooien altijd live te volgen zijn op je telefoon, omdat het (Nederlandse DGT-)schaakbord waar ze op spelen de zetten elektronisch registreert en naar het web verstuurt.

4. FIFA, Fortnite en Chess: schaken is een van de grootste games geworden

Jonge schakers zien zichzelf graag als e-sporter. Toen de ‘echte’ toernooien stopten door de pandemie, besloot het bedrijf van wereldkampioen Magnus Carlsen zelf een online toernooiencyclus te organiseren voor alle wereldtoppers. Ze vonden voldoende sponsors om serieus prijzengeld uit te kunnen keren. Carlsen won afgelopen jaar zo vaak dat hij het meeste geld in eigen zak kon steken. Eind 2020 bleek hij zelfs de best verdienende e-sporter ter wereld, met ruim 500.000 dollar aan prijzengeld. Meer dan andere e-sporters dat jaar bij elkaar speelden in League of Legends of Fortnite.

Schaken heeft afgelopen jaar op Twitch, het game-videoplatform van Amazon, een plaats verworven in de top-25 van grootste games, naast spellen als FIFA en Fortnite. De Amerikaanse schaker Hikaru Nakamura, een speler uit de top-10 van de wereld, is een fanatieke streamer geworden, met meer dan 1 miljoen volgers. Nakamura schakelt op zijn kanaal moeiteloos over van zelf ‘blitz’ spelen tegen Carlsen en andere wereldtoppers naar het uitleggen van die partijen aan beginnende schakers.

5. Computerschaak verandert het spel spectaculair

Ook inhoudelijk is het spel veranderd de afgelopen jaren. Computerprogramma’s schaken beter dan mensen, weten we al sinds Garry Kasparov in 1997 een match verloor van DeepBlue. Computers maken minder fouten en kunnen veel beter verdedigen dan mensen, omdat ze nergens bang van worden.

In 2017-2018 werd de schaakwereld verrast door een nieuw, op kunstmatige intelligentie gebaseerd schaakprogramma: AlphaZero van DeepMind, een dochterbedrijf van Google. AlphaZero speelde een nieuw spel, zo leek het wel, met spectaculaire offers en meedogenloze aanvalsdrift. AlphaZero schaakte zoals je zelf alleen in de kroeg durft te schaken na een paar Duvels: alle remmen los. Wereldkampioen Carlsen was de eersten die deze nieuwe inzichten succesvol wist te incorporeren in zijn eigen spel, waardoor hij een paar prachtige aanvalspartijen wist te winnen.

Lees ook: Schaken met échte stukken, in plaats van online: daar leven de puristen van op

6. Magnus naar de beurs: schaken is business

Het succes van The Queen’s Gambit is ook goed voor schaken als business. Ik werk sinds 2013 voor New In Chess, de Nederlandse uitgeverij van Engelstalige schaakboeken en magazines. We hebben nog nooit zoveel ‘how-to’-schaakboeken verkocht als in de afgelopen drie maanden. Dankzij Netflix verkopen we recordaantallen van 1001 Chess Exercises for Beginners en 100 Endgames you Must Know.

De hele bedrijfstak groeit hard. Het bedrijf chess.com, met een begerenswaardige url en een freemium bedrijfsmodel, hoort sinds kort bij de tweehonderd grootste websites ter wereld, gemeten naar bezoekersaantallen. En meer schakers dan ooit kunnen van hun passie hun beroep maken: als speler, als auteur van boeken of online cursussen, of als online coach via videoverbindingen (voor bedragen van 25 tot 250 euro per uur).

De Play Magnus Group, waar wereldkampioen en co-founder Magnus Carlsen nog 10 procent van de aandelen van heeft, is als eerste schaakbedrijf naar de beurs gegaan, op 8 oktober 2020 in Oslo. Twee weken later, op 23 oktober, lanceerde Netfix The Queen’s Gambit. In de afgelopen maanden is de beurskoers van Play Magnus meer dan 50 procent gestegen. Met het op de beurs vergaarde kapitaal heeft Play Magnus begin deze maand New In Chess overgenomen.

7. Steeds meer meisjes schaken

Niet alleen hippe schakers, ook meisjes en vrouwen als Beth Harmon zijn schaars in de schaakwereld. Maar de aantallen groeien wel. De Nederlandse schaakbond schat dat tien jaar geleden zo’n 10.000 kinderen op de basisschool schaakles kregen, 12 procent waren meisjes. Afgelopen jaar waren dat zo’n 20.000 kinderen, van wie 18 procent meisjes. Een groei van 1.200 naar 3.600 meisjes.

„Ik ben een van de weinige meisjes op mijn club”, zegt Eline Roebers uit Amsterdam, die wereldkampioen online schaken is bij de meisjes tot en met 14 jaar. Ze heeft geen Netflix en de serie niet gezien. „Maar ik hoop dat meisjes nu weten dat ze ook kunnen gaan schaken.” Gewoon gaan doen, is haar advies, zeker als je een beetje competitief bent ingesteld.

The Queen’s Gambit had een kijkadvies van 16+, zegt Bianca de Jong-Muhren, voorzitter van de Koninklijke Nederlandse Schaakbond, waarschijnlijk door de drugs en de drank. „Ik denk dat niet veel jonge meisjes hebben gekeken”, zegt ze. Bovendien zijn nu de schaakclubs op de scholen dicht, waardoor niet te meten is hoe groot de aanwas van meisjes en vrouwen is. Ze rekent wel op forse groei. „Het sociale aspect is belangrijk. Als er meer meisjes en vrouwen schaken, zijn ze niet meer de uitzondering en is daardoor de kans veel groter dat ze blijven schaken.”

Eline Roebers wil schaakprofessional worden. Ze kan de eerste Nederlandse schaakster worden die dat voor elkaar krijgt. Met dank aan Beth Harmon.