‘Otello’: hoe vileine leugens een formidabel man vernietigen

Het Meesterwerk #28 Theaters, musea en concertzalen zijn weer dicht. Waarvan kun je, ook nu, nog wel genieten? NRC-recensenten gidsen je langs hun eigen favorieten: tijdloos en coronaproof. Aflevering 28: de opera Otello van componist Giuseppe Verdi en librettist Arrigo Boito.

De Spaanse tenor Plácido Domingo als Otello.
De Spaanse tenor Plácido Domingo als Otello. Foto EPA

Otello van Giuseppe Verdi is akelig actueel. Het grootste meesterwerk van de Italiaanse maestro, gebaseerd op het al geniale stuk van William Shakespeare, raakt aan belangrijke thema’s als racisme en giftige desinformatie. Dat alles in muziek die wonderschoon is.

De opera opent meteen in volle actie: in een zwaar onweer weet generaal Otello zijn schip aan te meren waar angstig op zijn aankomst is gewacht. Hij komt met het goede nieuws dat de vijand is verslagen en lijkt en passant, als een halve godheid, de storm tot bedaren te brengen.

Meteen is duidelijk: Otello is een groot leider en een indrukwekkend man. De rol is notoir moeilijk te bezetten: voor Otello is een meer dan fenomenale dramatische tenor nodig, die zowel met groot volume als intiem klein kan zingen, én alle schakeringen van zijn complexe karakter kan acteren.

Otello is dus een bijna bovenmenselijke held. Bijna. Want hij heeft ook een jaloers, opvliegend karakter, en is als zwarte man in een witte gemeenschap eigenlijk uiterst onzeker over zichzelf en de liefde van zijn vrouw Desdemona.

In hun grote duet blijkt hun liefde voor elkaar echter onvoorwaardelijk en ontroerend, ze cirkelen als verliefde tieners om elkaar heen. Hij vraagt haar om een kus, nog een kus, en nog eentje – gezongen op het liefdesthema van Verdi is het geluk compleet.

Lees ook: De 22 meesterwerken volgens u, de lezer

En toch zal Otello Desdemona nog geen twee uur later vermoorden. Hoe kan dat?

Enter Iago. Otello’s adjudant koestert een diepgewortelde haat jegens zijn meerdere, die alles is wat hijzelf niet is: nobel, krachtig, geliefd. Omdat Otello Iago juist als vertrouweling ziet, is het voor Iago betrekkelijk eenvoudig om zijn doel te bereiken: de formidabele man vernietigen.

Racisme

Het is bij Iago dat het racisme jegens Otello zijn walgelijke gezicht laat zien, Iago omschrijft hem als ‘diklippige barbaar’. Wat hem drijft, werkt Shakespeare amper uit, waardoor het personage in het toneelstuk in essentie een duivel is. Maar Verdi en zijn briljante librettist Arrigo Boito maken hem menselijker, de adjudant krijgt bij hen een boosaardig karakter met nihilistische inslag.

Volgens Boito moet Iago een charmant ogende man zijn, en Verdi maakt van hem een bariton: geen demonisch lage basstem, maar de middenstem van de gemiddelde man. Onopvallend, gewoon, alsof Iago je buurman of collega kan zijn. Wat hem des te enger maakt.

Ondanks zijn succes voelt Otello zich nog altijd een buitenstaander tussen de Venetianen die hem ooit als slaafgemaakte misbruikten en kleineerden, en twijfelt hij of hij de liefde kan vasthouden van de beeldschone, veel jongere patriciërsdochter Desdemona. Iago weet dat allemaal en buit het gewetenloos uit.

Hij suggereert quasi achteloos dat Desdemona een affaire heeft, en weet die vileine leugen steeds dieper in Otello’s hoofd te nagelen. Herhalen, fluisteren, insinueren, de stelselmatige intriges vreten aan Otello, totdat van hem niets overblijft dan woede en waanzin – een proces dat ook heden ten dage o zo herkenbaar is.

Je voelt dat het slecht gaat aflopen en hoopt tegen beter weten in. Verdi weet dat, en vraagt je met iedere noot van zijn magistrale muziek om medeleven voor een prachtig paar dat zoveel beter verdient dan hun gegund is.

Pas als Desdemona dood is, komen Iago’s machinaties aan het licht. Het moment dat Otello beseft dat hij enkel om leugens de liefde van zijn leven heeft vermoord, is hartverscheurend. En dan is Verdi nog niet klaar. Otello slaat de hand aan zichzelf, strompelt stervend terug naar het lichaam van zijn dode geliefde. Als een al bijna vervlogen herinnering klinkt hun liefdesthema en Otello vraagt Desdemona om een kus, nog een kus, nog één k–

Waarna Verdi de laatste noten laat wegebben: de opera sterft samen met de held in stilte. Als toeschouwer blijf je achter, tranen op de wangen, sprakeloos.

Aanbevolen opnames

Albums: Domingo/Studer/Leiferkus/Chung, Deutsche Grammophon
Antonenko/Stoyanova/Guelfi/Muti, CSO Resound
Verkrijgbaar op dvd en blu-ray: Domingo/Frittoli/Nucci/Muti, Arthaus Musik/Teatro alla Scala