Het overlijden van een collega kan een ingewikkeld rouwproces opleveren

Rouw op het werk Overlijden van een collega is anders dan van een vriend of familie, maar de impact kan groot zijn. Er is het gemis, en daarbij allerlei praktische zaken.

Illustratie Sharon Coone

Hij voelde letterlijk de ziel uit het bedrijf vloeien. Dat klinkt misschien raar, zegt Patrick Grotenbreg, maar dat was wat er gebeurde toen bij die ochtendvergadering in april 2016 het bericht kwam dat zijn collega en directeur Rinke Visser plots was overleden. Hij had hem de dag ervoor nog gesproken.

„Rinke was de oprichter van het bedrijf, de visionair. Een aimabel, markant figuur, met altijd mooie verhalen. Als zo iemand er dan opeens niet meer is… dan is dat een voelbare leegte in het kantoor.”

Het bedrijf waarin Grotenbreg en Visser samenwerkten, was Adoptiq: een digitaal platform waar vraag en aanbod voor advertenties in papieren kranten en tijdschriften samenkwamen. Visser had eerder naam gemaakt als medeoprichter van WeTransfer en vanaf 2015 was Adoptiq zijn nieuwste project. Grotenbreg en hij kenden elkaar nog van hun tijd bij uitgeverij Wegener. Kort na de officiële lancering van Adoptiq overleed Rinke Visser aan een gescheurde slagader. Hij was 48.

Daarna brak een „lastige, rare tijd” aan voor Adoptiq, waar intussen zo’n vijfentwintig mensen werkten. Grotenbreg: „Hoe ga je verder met een bedrijf waarvan de oprichter is overleden? Dat was één groot vraagteken. Hoe staat iedereen er emotioneel in, waar pakken we het zakelijk weer op?”

Grotenbreg kon zijn emoties kwijt in gesprekken met zijn vrouw – die Rinke ook had gekend – en in fanatiek tennissen. „Dan merkte ik toch dat de spanning hoger zat dan ik dacht. Die periode heeft me wel een paar rackets gekost.”

Een collega die overlijdt – het komt in veel bedrijven voor. Wekelijks overlijden tussen de vier- en vijfhonderd mensen onder de 65 jaar, volgens het CBS, van wie nog een deel werkzaam zal zijn. Of het nu een plotseling overlijden is of een aangekondigde dood: het levert vaak een ingewikkelde vorm van rouw op. Enerzijds is er het gemis van een collega die je dagelijks zag en met wie je misschien jarenlang lunchpauzes doorbracht. Anderzijds zijn er vaak een hoop zakelijke dingen te regelen. Van zoeken naar een vervangende collega tot een praktische vraag als: wat waren iemands wachtwoorden eigenlijk?

Overlijdensbericht

Bij omgaan met dat rouwproces is een belangrijke taak weggelegd voor de leidinggevende, zegt rouwcoach Chantal Frederiks, gespecialiseerd in rouw op de werkvloer. Al is niet iedere manager daarop toegerust. „Ik hoor nog wel eens dat een overlijdensbericht per mail wordt gestuurd. Daar zitten geen slechte bedoelingen achter. Het tekent alleen dat veel mensen binnen het bedrijfsleven geen kennis hebben van rouwprocessen. Daar valt nog een wereld te winnen.”

Want volgens haar is dát glashelder: zo’n bericht stuur je niet per mail. Een overlijden meld je in bijvoorbeeld een fysieke of online vergadering. En als dat niet kan, bel je als leidinggevende iedereen even op.

Frederiks: „Dat is de enige manier om iemands reactie te kunnen waarnemen en daar vervolgens actie op te ondernemen – door te vragen wat je voor hem of haar kunt betekenen.”

Rouw om een collega is anders dan bij een familielid of een vriend, omdat ze een andere plek innemen in je leven. Maar het is niet per se minder ingrijpend, zegt Frederiks. „Je kunt iemands humor op de werkvloer enorm missen, iemands werkwijze, het sparren. In vergelijking met een familielid is zulk gemis misschien wat minder all over the place, maar het kan in je achterhoofd wel degelijk blijven spelen. Soms nog jarenlang.”

Lees ook:Hoe je als leidinggevende omgaat met het overlijden van een collega

Dat weet ook Miriam Schout, werkzaam bij het Landelijk Kennisinstituut voor Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA). Zowel in 2016 als in 2018 overleed een collega binnen het instituut. Beiden waren ernstig ziek. „Jan woonde net als ik in Utrecht en nog best vaak denk ik: hee, daar fietst-ie. Met de andere collega, Zeljana, zat ik lang samen op een kamer en nog steeds hoor ik soms wat ze zou zeggen in bepaalde situaties.”

LKCA-collega Marlies Tal vult lachend aan, met semi-strenge stem: „‘Heb je de stekker er wel in gedaan?’ Zeljana was verantwoordelijk voor de IT. Dit was altijd het eerste wat ze vroeg als je belde met een probleem.”

De leidinggevende van Miriam Schout en Marlies Tal liet meteen na het overlijdensbericht weten dat ieder zijn tijd en ruimte mocht nemen om het verlies te verwerken. Dat waardeerde Schout heel erg. „Het was fijn dat er niks vastgelegd was. Dat je je niet schuldig hoefde te voelen als je even over Jan of Zeljana wilde praten. De organisatie stimuleerde het ook om hen te blijven herinneren, bijvoorbeeld door hun overlijden nog eens te noemen op de kerstborrel.”

Een overlijden kan emotioneel én praktisch een lange nasleep hebben, merkte Marlies Tal. „Jan was jarenlang verantwoordelijk voor het trendverslag van het LKCA, met informatie over hoe het gaat met de kunstencentra in Nederland. Dat verslag komt eens in de twee jaar uit; pas dik een jaar na Jans overlijden kwam het eerste zónder hem. Dan ben je weer even veel met iemand bezig.”

Ook aan zijn bureau durfde lange tijd niemand te gaan zitten. Tal: „Uiteindelijk heeft een verhuizing naar een ander pand dat opgelost.”

Luisteren naar behoeftes

Omgaan met rouw komt neer op communicatie, zegt rouwcoach Chantal Frederiks. De kunst is volgens haar als leidinggevende zo weinig mogelijk aannames te doen – bijvoorbeeld: na drie maanden is het wel over – en zo empathisch mogelijk te luisteren naar waar de behoeftes liggen binnen het team.

„De ene manager zal dat makkelijker afgaan dan de andere, maar het levert veel op. Als iedereen open durft te zijn, zorgt dat voor minder ziekteverzuim. Ook zullen collega’s meer loyaliteit voelen om de toegenomen werkdruk op te vangen – ze hebben iets groots gedeeld. Dat kan uiteindelijk ook zorgen voor een sterker samenwerkingsverband.”

Bij Adoptiq waren alle collega’s het er snel na het overlijden van oprichter Rinke Visser over eens: ter nagedachtenis aan hem zouden ze extra gas geven en zijn werk voortzetten. Toch heeft het bedrijf het niet gered. Anderhalf jaar na Vissers wegvallen, ging Adoptiq failliet. Grotenbreg: „Dat had niet met zijn overlijden te maken. De krantenwereld bleek toch te traditioneel om massaal over te stappen op ons systeem. Je weet nooit of het anders gelopen was als Rinke er nog wel was geweest. Wie weet had hij andere keuzes gemaakt.”