Pareltjes op Netflix waarbij je zelf het geluid moet verzorgen

Zwijgende cinema Zo goed als geen enkele tv-zender vertoont stille films, doodzonde want er zitten vele pareltjes tussen. Streamingplatform Netflix biedt er nu enkele aan, maar je moet er wel moeite voor doen.

‘Terje Vigen’
‘Terje Vigen’ Foto Netflix

Op Netflix staat een schrikbarend groot aanbod, dat los van hun zwaar gepromote nieuwe films (dit jaar 71) en series veel oude(re) films bevat. Maar hoe vind je die? Talloze websites bieden uitkomst. Zij houden bij wat Netflix per maand toevoegt en weer afvoert. Toch duurde het even voor ik doorhad dat Netflix begin februari opeens tien Zweedse films uit de periode van de zwijgende cinema had toegevoegd.

Tenzij je de titels weet, zijn ze eigenlijk onvindbaar. De beste manier om ze allemaal in één keer te vinden, blijkt door het simpelweg intypen van ‘silent movies’ in de homepage-zoekbalk linksboven. Zoek je op ‘swedish movies’, dan komen ze niet tevoorschijn. Vreemd. Enfin, dat Netflix ze heeft, is toch wel bijzonder. Los van Arte zendt vrijwel geen enkele zender stille films uit. Voor omroepen begint de filmgeschiedenis rond 1930, toen de geluidsfilm inburgerde.

Dit betekent dat 35 jaar filmgeschiedenis via het medium televisie nauwelijks beschikbaar is voor geïnteresseerde filmliefhebbers. Doodzonde, want tussen de bewaard gebleven stille films – naar schatting ging ruim 70 procent verloren – zitten vele pareltjes.

De tien zwijgende films die Netflix aanbiedt zijn allemaal afkomstig van het Zweeds Filminstituut (Svenska Filminstitutet). Het betreft bovendien recente digitale restauraties, gemaakt tussen 2014 en 2019. Los van een enkele, niet repareerbare beschadiging zien ze er prachtig uit. Maar dan moet je wel eerst het beeldformaat met de tv-afstandsbediening correct instellen. Netflix zendt standaard in breedbeeld uit (16:9), maar tot 1953 (maar ook daarna nog) werden films gemaakt in de zogenaamde ‘academy ratio’ (4:3). Liefhebbers van de wat oudere tv-serie Dawson’s Creek, die Netflix onlangs toevoegde, kampen met hetzelfde probleem: die staat er ook in het verkeerde beeldformaat op. Slordig en frustrerend. Maar het wordt nog erger.

Geen geluidsband

Van de tien stille Zweedse films zijn er acht ook letterlijk stil. Er zit geen geluidsband bij. Een derde – de aardige komedie Konstgjorda Svensson (1929) – is deels stil, deels met muziek (indertijd vanaf grammofoonplaten afgespeeld). Dit bevestigt het misverstand dat dit soort films primitief zijn, want zwart-wit en zonder geluid. Niets is minder waar. De meeste stille films bevatten kleur, meestal tinting en toning, en werden muzikaal begeleid. Soms door een pianist, soms door een bioscooporkest. Wie stille films op dvd koopt, krijgt wél films met muziek – gecomponeerd door in dit soort films gespecialiseerde pianisten of musici. Het was Netflix kennelijk te duur hun te vragen een nieuwe score te maken. Zelf thuis een cd opzetten helpt.

De zwijgende Zweedse cinema kende zijn hoogtijdagen tussen ongeveer 1912 en 1924, waarna de beste regisseurs en acteurs naar Hollywood trokken. De bekendste van hen zijn regisseur Victor Sjöström, de oude man in Ingmar Bergmans Wilde aardbeien (1957), en actrice Greta Garbo. Garbo’s ontdekker was Mauritz Stiller, van wie Herr Arnes pengar (1919) en Erotikon (1920) op Netflix staan. Sjöström maakte het liefst drama’s, Stiller specialiseerde zich in komedies, al is Herr Arnes pengar een mooi historisch drama.

Sjöströms Ingeborg Holm (1913) is de oudste film op Netflix. Dit nog steeds aangrijpende drama bevat wél muziek (piano, glockenspiel en spaarzaam ingezette elektronica) en handelt over een gezin dat uit elkaar valt als de vader en kostwinner plotseling overlijdt. Zijn winkel gaat failliet, waarna het gezin in armoede vervalt. Er rest de moeder niets dan haar drie kinderen onder te brengen in pleeggezinnen, zelf gaat zij naar een armeninstituut. Hoewel de camera niet beweegt, is het een geraffineerd geënsceneerde film waarbij Sjöström subtiel gebruikmaakt van scherptediepte. Omdat zowel voor- als achtergrond scherp is, kan hij zijn acteurs overal in beeld plaatsen.

Het levert een aangrijpende scène op als Ingeborg net even het vertrek verlaat waar haar zieke man ligt. Op de achtergrond zien we haar nietsvermoedend met haar kinderen, terwijl op de voorgrond haar man zijn laatste adem uitblaast. Even hartverscheurend is een bezoekuur waarin Ingeborgs jongste kind haar niet meer herkent. Sjöströms aanklacht tegen hardvochtige instituties zorgde ervoor dat Zweden zijn armenwet veranderde.

Opvallend modern

Er wordt opvallend naturel geacteerd in Zweedse films uit deze periode. Ook onderscheiden ze zich door hun inbedding in hun natuurlijke omgeving. Zo speelt de woeste zee een hoofdrol in het fraai getinte Terje Vigen (Victor Sjöström, 1917), de op Ibsens gelijknamige gedicht gebaseerde film met prachtige silhouetshots maakt veel indruk.

De andere film mét geluidsband betreft het geestige Erotikon (1920), een soort Woody Allen-film avant la lettre waarin een entomoloog die het paringsgedrag van de sparrenkever onderzoekt („één vrouw is nooit genoeg”) valt voor zijn nichtje, terwijl zijn verveelde vrouw het hof wordt gemaakt door twee mannen. Het resultaat is een opvallend moderne film waarin echtscheiding geen enkel probleem is: iedereen is uiteindelijk beter af. Een frisse moraal die je in Amerikaanse films uit die tijd (en nog veel later) nooit tegenkomt.

Correctie 23/2: in een eerdere versie van dit artikel waren twee onderschriften bij de films omgedraaid. ‘Ingeborg Holm’ en ‘Prästänkan’ staan nu op de juiste plaats.