Opinie

Een lauw Europees welkom voor Joe Biden

Luuk van Middelaar

Joe Biden kwam virtueel ‘naar Europa’ voor zijn eerste bezoek als Amerikaans president. Het begon vrijdag met een videocall van de G7-leiders, dit jaar onder voorzitterschap van de Britse premier Boris Johnson, vooral over vaccindiplomatie. Daarna schakelde de president door naar München voor een toespraak op de jaarlijkse veiligheidsconferentie. Biden sprak er warm en indringend over de trans-Atlantische band en kon nog eenmaal zeggen, rechtstreeks tot Europese partners en publiek: „Amerika is terug.” Tijd dus om na de Trumpjaren samen aan het werk te gaan, als democratieën, en ons voor te bereiden op een „langdurige strategische rivaliteit met China”.

In contrast met Bidens royale handreiking stond een plichtmatig optreden van Angela Merkel, meteen erna. Hoewel de Amerikaanse president had gezegd zeer uit te zien naar haar reactie – en denkelijk vanuit het Witte Huis nog even meekeek –, hield de bondskanselier zich aan haar voorbereide tekst, die na een omweg via Alexander von Humboldt, de pandemie en het klimaat uitkwam bij instemming met Amerika’s hernieuwde engagement. Uiteraard onderschreef de Duitse kanselier de door Europa en Amerika gedeelde waarden van democratie en vrijheid, maar ze zei ook: „Onze belangen zullen niet altijd overeenstemmen, daarover maak ik me geen illusies.”

Derde hoofdspreker Emmanuel Macron hield het kort. De Franse president pleitte voor „effectief multilateralisme” inzake mondiale problemen zoals klimaat, en voor gezamenlijk werk aan veiligheid rond en op het Europese continent en binnen de NAVO, zoals hij de dag tevoren aan de Financial Times had verteld. China noemde hij niet. Pas later op de dag was het de Britse premier Johnson die het als eerste ronduit „fantastisch” noemde dat Amerika terug was als leider van het Westen.

Vanwaar dit lauwe Europese onthaal voor de nieuwe Amerikaanse president? We waren toch zo blij met Trumps vertrek? Pak die uitgestoken hand dan aan!

Enige afwachtendheid is voorstelbaar. De littekens van vier jaar America First zijn niet meteen uitgewist. De binnenlandse problemen in de VS zijn groot. Deze week moest Biden de 500.000ste Amerikaanse Covid-dode betreuren; de bestorming van het Capitool is nog niet vergeten. Tevens blijft op tal van punten frictie bestaan tussen Washington en de EU-hoofdsteden, zoals inzake handel of Big Tech.

Toch verklaart dat niet alles. In de kern lijdt de trans-Atlantische relatie aan een narratieve mismatch. Joe Biden heeft een verhaal, ook in München verteld: we staan aan de vooravond van een strijd tussen democratie en autocratie, een keerpunt van de geschiedenis. „Laten we tonen aan onze kleinkinderen en achterkleinkinderen dat de democratie werkt.”

Namens zijn land onderschrijft alleen Boris Johnson dit verhaal zonder mitsen en maren; zijn land is mentaal voorbereid op een nieuwe Koude Oorlog – of het nu met Rusland of China is. Antagonisme met Moskou spreekt in Londen vanzelf sinds de tsarentijd. De harde aanpak van oud-kolonie Hongkong door Beijing in 2020 had veel meer impact op de Britse publieke opinie dan elders in Europa.

Daarentegen geloven Merkel noch Macron ten volle in het Biden-narratief, althans niet zoals hun voorgangers Adenauer of De Gaulle tijdens de Koude Oorlog. De Franse president heeft een alternatief: hij ziet geen ideologische tweestrijd tussen vrijheid en tirannie, maar een multipolaire wereld waarin Europa één pool is – en heeft zin om die te bouwen. Vandaar dat hij in München op dreef kwam toen hem na afloop werd gevraagd of Europese „strategische autonomie” niet ten koste gaat van de trans-Atlantische band. Integendeel, zei Macron, Europese inzet helpt een betere militaire lastendeling tussen beide zijden van de Oceaan. Ook liet hij zich toen ontvallen – zinspelend op een woord van Obama – dat Amerika een „Pacific power” is geworden; oftewel, met andere geopolitieke prioriteiten dan wij in Europa. Ideologie, maar ook geografie.

De Duitse bondskanselier zat narratief klem. Sinds 1945 wil en moet Duitsland de democratie onvoorwaardelijk omarmen en heeft het land weinig ruimte om economische of strategische belangen die een andere kant op gaan expliciet op te eisen. (Dat gebeurt dus in stilte, hoewel niet meer onopgemerkt: zie het debat over Nordstream of export naar China.) In 2019 bracht een begeesterde Merkel een toen volgepakte Bayerischer Hof in München tot een staande ovatie met een rede waarin zij pal stond voor de multilaterale orde, als de anti-Trump. Nu Trump weg is, heeft zij geen rol meer, behalve zich te schikken in Amerikaans leiderschap. Vandaar haar ongemak.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof, historicus en hoogleraar EU-recht (Leiden).