Opinie

Waarom neemt rechts meer risico’s dan links?

Tom-Jan Meeus

Al bijna vijftig jaar, sinds 1973, is de premier afkomstig uit een fusiepartij. Het CDA, in 1980 gevormd uit drie confessionele partijen, leverde de premiers Van Agt, Lubbers en Balkenende. De PvdA, in 1946 een fusie van een socialistische, confessionele en liberale partij, bracht sinds 1973 de premiers Den Uyl en Kok voort. En de VVD, in 1948 voortgekomen uit een liberale partij en een liberaal protestcomité, is de thuisbasis van premier Rutte.

Nu is het interessante dat het geloof in partijfusies vrijwel verdwenen is. Begin vorig jaar zag het er al sterk naar uit dat geen linkse partij individueel kans maakte de machtspositie van de VVD te bedreigen. Leden van PvdA en GroenLinks agendeerden een samengaan, ook omdat opinieonderzoek van Peter Kanne (I&O Research) verwachtingen wekte. Maar de partijleiders en hun -besturen wilden niet, en het eindigde met de bekende loze belofte van ‘linkse samenwerking’.

De fusieangst komt ook omdat politici hun achterban voortaan beter kennen. NRC schetste zaterdag hoe een politicoloog als Matthijs Rooduijn (UvA) het electoraat van partijen gedetailleerd in kaart brengt. De wet van de remmende voorsprong: wie samengaat met een andere partij weet al welke kiezers kunnen afhaken. Zeker in campagnetijd voelt niemand voor zo’n risico. Houden wat je hebt.

Aan de andere kant: dat is meer de houding van een polishouder dan van een politicus. Elke campagne loopt uit op machtsvorming, en dat draait altijd om het vermogen botsende belangen samen te brengen. De risico’s van een partijfusie en een kabinetsformatie hebben raakvlakken. Leiderschap is cruciaal: wie kan strijdige opvattingen overbruggen zonder alle eigen kiezers van zich te vervreemden?

En je hoeft geen aanhanger van Rutte te zijn om te zien dat de VVD-voorman dit onder de knie heeft. Zijn corona-aanpak was allerminst perfect (en de laatste weken vinden collega’s hem nerveus). Maar feit is ook dat hij vorig jaar door zijn coronakeuzes een voornaam deel van de VVD-achterban bruuskeerde, het midden- en kleinbedrijf, terwijl zijn open brief van dit weekeinde (‘verbinden’) maandag de toorn wekte van een voor de VVD belangrijke krant, De Telegraaf.

Vergelijk dit met Jesse Klaver, die jaren amper iets deed voor linkse samenwerking en zaterdag een stembusakkoord met PvdA en D66 presenteerde waarvan de leegte meteen vaststond – PvdA en D66 willen in dit stadium niet. Geveinsd leiderschap.

Ik zeg niet dat een PvdA/GroenLinks-fusie gelukt zou zijn. Geen idee. Maar links mag zich best afvragen hoe het kon vergeten dat fusiepartijen de kans op het premierschap vergroten, en waarom dominant rechts zoveel meer risico’s met de eigen achterban aandurft.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft elke dinsdag op deze plek een column.