Opinie

Onderwijsbeleid is meer dan geld alleen

Onderwijsblog Ondanks het beloofde miljardenplan komen de universiteiten er nog altijd bekaaid vanaf, schrijft . Meer dan geld ontbreekt het aan een wijze en gedeelde visie over onderwijs.
Tentamens in het sportcentrum voor studenten van de TU Eindhoven.
Tentamens in het sportcentrum voor studenten van de TU Eindhoven. Foto Bart van Overbeeke / ANP / Hollandse Hoogte

De ministers van onderwijs mogen dan demissionair zijn, ze weten toch maar mooi 8,5 miljard los te krijgen voor het wegwerken van corona-achterstanden. Zes miljard voor de basis- en middelbare scholen, de rest voor mbo, hbo en universiteiten. Een mooi gebaar, alleen voor universiteiten is dit te weinig en te laat.

Het echte probleem is dat minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, D66) nooit visionair geweest is. Haar onderwijsvisie is weinig inhoudelijk en laat zich samenvatten in termen van het beheersen van het budget. De ‘coronaschadevergoeding’ verzacht de acute pijn, maar lost de chronische problemen niet op.

In haar column legt Floor Rusman treffend uit dat de problemen op universiteiten structureel zijn (Jonge wetenschapper kan slikken én stikken, 10/2). De werkdruk groeit autonoom en neemt onaanvaardbare vormen aan. Deze kwestie speelt al een tijd en is een direct gevolg van een te sterke focus op de beheersing van de overheidsfinanciën. In gewoon Nederlands betekent dat: met eenzelfde budget de groeiende instroom aan studenten verwerken. De constatering van Rusman leidt, met de verkiezingen in zicht, naar een politieke vraag. Wat was de bijdrage van de verantwoordelijk minister, Van Engelshoven, aan de problemen in het hoger onderwijs? En: hoe ziet het perspectief eruit? Wordt het beter?

‘Vriendelijkheid’ geen vereiste

Je zou het haast wel denken, want na de jarenlange boodschap ‘geen extra geld voor universiteiten’ regent het plotseling miljarden in de verkiezingsprogramma’s. D66 koestert het imago ‘onderwijspartij’ en eist 10 miljard extra. Studenten betalen volgend jaar minder collegegeld en promovendi mogen langer doen over hun onderzoek.

Mooi voor hen, maar is dit nou wat echt nodig is? In de huidige crisis, waarin de druk op het onderwijs groot is om door te gaan, liefst fysiek, zou het beter zijn om leraren versneld te vaccineren, te beginnen bij het basisonderwijs, gevolgd door het voortgezet onderwijs en dan de rest. Die richting is niet gekozen. Er wordt geld gegeven, alleen dat lost de problemen van werkdruk en te weinig docenten met zo veel studenten niet op. Los daarvan is het contrast met de afgelopen jaren wel erg groot.

Lees ook dit interview met hoogleraar Rens Bod: ‘Straks trekken wetenschappers weer aan het kortste eind’

Op de universiteiten is gedurende deze regeringsperiode vooral bezuinigd. Haar onderwijsbeleid betekende vooral herverdeling en minder geld. Ze volgde hierbij het advies van de commissie-Van Rijn. Deze commissie had een scherpe analyse van de bekostiging van het hoger onderwijs, de voorgestelde herverdelingsoplossingen oogden daarentegen arbitrair. Van Engelshoven nam de oplossingen zonder vragen of opmerkingen over. Op kritiek vanuit de universiteiten reageerde ze in een interview met NRC in 2019: „Ik ben hier niet om een vriendelijke vrouw te zijn.” En ja, vriendelijkheid is geen functievereiste voor een minister van onderwijs, een wijze en gedeelde visie over onderwijs is dat wel.

Economisch rendement

Het budgettair neutrale recept ‘Van Rijn’ betekende meer geld naar technische universiteiten en bèta’s ten koste van de rest. De uitvoering van dit beginsel was aan de universiteiten. Een uitnodiging aan instellingen om met elkaar en intern in competitie te gaan. De voorgestelde herverdeling is niet alleen onaangenaam voor de onderlinge verhoudingen, hij is ook nog eens een ongebruikelijk ingreep in het curriculum. Deze minister vindt bètawetenschappen belangrijker dan gamma en alfa en reduceert daarmee de universiteit tot een verzameling van beroepsopleidingen, waarvan het bestaansrecht is gekoppeld aan economisch rendement. Deze opvatting is de dood voor de ontwikkeling van wetenschap. Laat staan dat die de werkdruk verlaagt.

Van Engelshoven zei in 2019 dat universiteiten een miljard extra nodig hebben om de werkdruk binnen een aanvaardbare bandbreedte te krijgen. Deze opvatting leidt nu tot een incidentele uitgave. Kortom, D66 is goed in het beloven van geld, jammer is dat de door de partij geleverde bewindspersoon een deel van de belofte pas gerealiseerd krijgt bij vertrek. En of dat effect heeft op de werkdruk, is nog maar de vraag. Waar halen universiteiten bijvoorbeeld zo snel de docenten vandaan die de afgelopen jaren zijn wegbezuinigd?

Verstand van zaken

Deze minister heeft nooit op een universiteit gewerkt. Ze heeft geen idee van wetenschappelijk onderzoek en daarmee verbonden onderwijs. Elk werkelijk besef van hoe cruciaal universiteiten zijn voor welbevinden en welvaart in een land lijkt te ontbreken. Voordat ze aantrad als minister was Van Engelshoven wethouder onderwijs in Den Haag. Ze toonde in die functie een groot hart voor basis- en voortgezet onderwijs. Universiteiten hebben helaas nooit diezelfde liefde en begrip mogen ervaren. Ze begon opportunistisch met blokkades op onderwijs in het Engels. Met tegengaan van kansenongelijkheid van Nederlandse studenten bediende ze de linkse partijen. Rechts kreeg versie twee; de ‘eigen’ student heeft voorrang. Maar daarmee blijft het wat het is; politiek voor de bühne die geen enkel probleem oplost en in strijd is met de academische vrijheid. Een universiteit kan namelijk prima zelf bepalen in welke taal de colleges gegeven worden.

Minister Van Engelshoven heeft tijdens haar regeerperiode de universiteiten budgettair afgeknepen, daarbij faculteiten en instellingen tegen elkaar opgezet en ceremonieel wat gerommeld met onderwijs in het Engels. Aan het eind van de rit vallen de miljoenen uit het plafond. De basis- en middelbare scholen krijgen de miljarden. De universiteiten krijgen minder en als je doorrekent wat daarvan uiteindelijk bij de onderwijsprogramma’s terecht komt, is dat niet veel. Tot zover haar verdiensten. Haar partij belooft in een jubelend programma na 17 maart beterschap en geld, heel veel geld. Universiteiten en de scholen hebben echter een minister nodig die uit ervaring weet wat het is om daar te werken. Niet links, niet rechts, niet ‘vriendelijk’, maar met verstand van zaken en visie.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.