Vladimir Kara-Moerza tijdens een hoorzitting in de Amerikaanse Senaat over Rusland, maart 2017.

Foto Joshua Roberts/Reuters

Interview

‘Er zijn genoeg landen die corrupt geld uit Rusland verwelkomen’

Vladimir Kara-Moerza Dezelfde spion die novitsjok in Navalny’s ondergoed deed, volgde de Russische activist Vladimir Kara-Moerza. De oppositie-politicus pleit al jaren voor financiële sancties tegen leden van het Poetin-regime.

Vladimir Kara-Moerza kijkt opgetogen wanneer hij een restaurant in het Moskouse centrum binnenloopt. Vandaag zijn de agenten van de geheime dienst FSB hem niet gevolgd. Althans niet zichtbaar. Een dag eerder was dat anders, vertelt de Russische oppositiepoliticus, die in 2015 en 2017 ternauwernood twee gifaanslagen overleefde. „Ik werd gevolgd door een auto met twee mannen erin. Ze reden voor me, achter me, naast me. Maar nu zie ik ze nergens.”

Dat de Russische politicus wordt gevolgd, is toeval noch uitzondering, zo bleek vorige week uit een door onderzoekscollectief Bellingcat gepubliceerd onderzoek naar de vergiftigingen. Kara-Moerza, die nauw samenwerkte met de in 2015 vermoorde oppositiepoliticus Boris Nemtsov, wordt al sinds begin 2015 geschaduwd door de FSB.

Het onderzoek vertoont overeenkomsten met de Bellingcat-onthulling over de aanslag op de recent veroordeelde oppositiepoliticus Aleksej Navalny. Beiden werden op hun reizen door Rusland gevolgd door FSB-agenten. Beiden werden plots ernstig ziek met vergelijkbare symptomen en moesten maandenlang revalideren. De agent die novitsjok in Navalny’s ondergoed deed, volgde Kara-Moerza. Welk gif hem uitschakelde, is onbekend.

De 39-jarige Kara-Moerza loopt al bijna twee decennia mee in de Russische politiek en heeft een carrière achter de rug als journalist in Londen en Washington. Vanaf 1999 werkte hij nauw samen met de in 2015 vermoorde politicus en oud-premier Boris Nemtsov. Samen lobbyden ze in Washington voor de zogenoemde Magnitsky-wet, waarmee landen leden van corrupte regimes sancties kunnen opleggen. Het leverde hem bekendheid op in het Westen en vriendschap met de in 2018 overleden senator John McCain, die voortrekker werd van de wet.

In 2003 deed Kara-Moerza als piepjonge politicus mee aan Doemaverkiezingen, maar hij maakte binnen het opkomende Poetin-regime geen kans en hij vertrok naar de VS. In 2013 keerde hij terug om zich te wijden aan de prodemocratische beweging Open Russia van voormalig oligarch en politicus Michaïl Chodorkovski. Zijn gezin bleef uit veiligheid achter in Washington, waar hij een deel van zijn tijd doorbrengt. Toch is Kara-Moerza, mede dankzij zijn journalistieke radioshow op Echo Moskvy en zijn oppositiewerk, een bekend gezicht in Moskou.

De gebeurtenissen rond Navalny en de Bellingcat-onthullingen hebben Kara-Moerza in de internationale spotlights gebracht. De twee zijn vrienden en bondgenoten in hun strijd tegen het Poetin-regime, al houden ze er op vlakken verschillende politieke overtuigingen op na. „Navalny is briljant. Natuurlijk hebben we onze politieke verschillen. Maar die bespreek ik graag in de toekomst, als leden van een eerlijk verkozen parlement.”

Wat behelst uw politieke werk in Rusland op dit moment?

„De Russische oppositie moet zich nú voorbereiden op het moment van verandering in de toekomst. Wanneer dat komt is niet te voorspellen en Poetin wil aan de macht blijven tot aan zijn dood. Maar niemand kon de revoluties van 1905, 1917 of 1991 voorzien, en ze gebeurden toch. De grootste fout die we kunnen maken, is op het moment suprême onvoorbereid te zijn. Daarom zijn we bezig onder de noemer Verenigde Democraten een netwerk van activisten en onafhankelijke politici op te zetten. Ons doel is de jonge generaties voor te bereiden op de toekomst. De afgelopen tijd hebben we gezien hoe snel het protestsentiment zich kan verspreiden.”

U bent zelf twee keer vergiftigd. Wat gebeurde er precies?

„De symptomen waren beide keren vergelijkbaar. Vanuit het niets begon ik te zweten, ik kon moeilijk ademhalen, mijn bloeddruk daalde, mijn hart ging tekeer en ik begon over te geven. De eerste keer snapten de artsen niet wat er aan de hand was, omdat mijn organen één voor één uitvielen. Na drie dagen kwam ik bij Denis Protsenko, nu de belangrijkste Covid-arts van Moskou. Hij gaf me een overlevingskans van vijf procent maar redde mijn leven. Twee weken lag ik in coma. Daarna revalideerde ik in de VS.”

U keerde terug naar Rusland. Waarom?

„Ik ben een Russisch politicus. Het spreekt voor zich dat ik in Rusland moet zijn om mijn werk te doen. Maar ik werd opnieuw gevolgd en begin 2017 gebeurde hetzelfde.”

Bellingcat ontdekte dat Kara-Moerza, net als Navalny, op zijn reizen door Rusland werd gevolgd door vier FSB-agenten. Twee van de zogeheten ‘Tweede dienst voor de bescherming van de grondwet’ van de FSB, die zich met politieke zaken bezighoudt. De andere twee zijn medewerkers van de afdeling voor chemische wapens. De onderzoekers leveren geen sluitend bewijs, maar stellen dat het aannemelijk is dat het gif, net als bij Navalny, werd aangebracht op gebruiksvoorwerpen als ondergoed en tandenborstel. „Artikelen voor persoonlijke hygiëne zijn een handig hulpmiddel bij vergiftiging, omdat ze de mogelijkheid van gebruik door derden uitsluiten”, aldus het onderzoek.

Net als Navalny besloot u een van de FSB’ers te bellen. Hoe ging dat?

„Ik kan je vertellen dat de stem horen van de persoon die jou wilde doden een bijzondere ervaring is. Deze Roman Mezentsev bevestigde zijn identiteit, maar hing op toen ik mijn naam zei en vroeg waarom hij me wilde vermoorden.”

Wat is uw volgende stap?

„Ik ga naar het Russische OM om de bevindingen af te geven en te vragen om een onderzoek naar moord met voorbedachte rade. Eerder kregen we geen reactie, maar nu hebben we de namen van de betrokken agenten. Niet dat ik de illusie heb dat ze er iets mee doen, daarom ben ik van plan te procederen tot aan het Europees Hof voor de Mensenrechten.”

Uw vrouw overhandigde in 2017 bloedmonsters aan de FBI. Die deed onderzoek maar wil de resultaten niet geven.

„Ik ben geen Amerikaans burger, maar dankzij senator McCain werd mijn bloed toch onderzocht. Maar ze weigeren me inzage in de resultaten en dus ben ik een rechtszaak begonnen tegen de Amerikaanse justitie. Ik heb sindsdien een deel van het onderzoek ontvangen, maar zo’n 250 pagina’s worden geheim gehouden voor consultatie met andere instanties en omwille van de ‘nationale veiligheid’.”

Wat stond daarin?

„Onafhankelijke artsen stellen dat er sprake was van vergiftiging. Interessanter is echter een document dat gewag maakt van een geheim bezoek, begin 2018, van de bazen van de Russische veiligheidsdiensten, de FSB, de GROe en de SVR, aan toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Pompeo in Washington. Ik geloof niet in complotten, maar dit versterkt het idee dat er een deal is gesloten. Met de aanstelling door president Biden van Merrick Garland als hoogste aanklager, hoop ik gauw meer te weten.”

Uit het Bellingcat-onderzoek blijkt dat de FSB Kara-Moerza begon te schaduwen drie dagen voor de moord op Boris Nemtsov, op 27 februari 2015. Veelzeggend, menen ze. Beide politici waren felle critici van de Russische president en werkten samen. „Dit roept hernieuwde vragen op of Russische diensten een rol speelden bij de moord op Nemtsov”, aldus het rapport.

Lees ook dit interview met Nemtsovs dochter ‘Mijn vader streed voor een Rusland zonder Poetin’

Wat maakt u zelf op uit die bevindingen?

„Dat Nemtsov is vermoord vanwege ons lobbywerk voor sancties tegen individuen uit Poetins regering. Toen Boris mij bij dit werk betrok, besefte ik niet hoe belangrijk dat is. Na alles wat er is gebeurd, weet ik dat wel. Corruptie is het belangrijkste exportartikel van de Russische regering en individuele sancties vormen een belangrijk wapen daartegen.”

Wat wilt u dat westerse landen doen?

„Het is tweerichtingsverkeer. Er is geen gebrek aan westerse democratieën en financiële instituties die corrupt geld verwelkomen. Dat is te stoppen door corrupte individuen de toegang tot westerse landen en hun financiële systemen te ontzeggen. Dit kan via de Magnitsky-wet, die dankzij het Nederlandse parlement sinds vorig jaar ook in de EU geldt.”

In Wit-Rusland zagen we hoeveel moeite de EU heeft met unanieme sancties.

„Ik heb in veel landen aan deze wet gewerkt. En ja, de uitvoering is net zo ingewikkeld als de invoering. Mede dankzij Poetins Europese vrienden. Als er maar genoeg informatie loskomt over de misdaden van een regime, dan zijn obstakels te overwinnen. Er wordt nu gesproken over een meerderheidsstem in plaats van unanimiteit. En let wel: dit zijn géén anti-Russische sancties, zoals het Kremlin graag benadrukt. Dit is de meest pro-Russische wet ooit bedacht.”