Terug in Italië, een jaar na de eerste coronadode

Één jaar corona Zondag een jaar geleden ontdekte een IC-arts in Noord-Italië de eerste ‘Europese’ coronapatiënt en viel de eerste coronadode. Die arts en een onderzoeker uit Bergamo kijken terug.

Er zijn in Codogno, in februari 2020, zoveel coronapatiënten dat ze worden overgebracht naar ziekenhuizen in andere plaatsen.
Er zijn in Codogno, in februari 2020, zoveel coronapatiënten dat ze worden overgebracht naar ziekenhuizen in andere plaatsen. Foto Massimo Alberico

Het is een dag die ze nooit zal vergeten, zegt de Italiaanse IC-arts Annalisa Malara. „Ik had die avond dienst in het ziekenhuis van Codogno en had een patiënt opgenomen van 38 jaar, jong, gezond, maar met een ernstige longontsteking. In 36 uur was bij hem een klein vlekje op de rechterlong veranderd in een ontsteking die beide longen ernstig had aangetast.”

In zekere zin is de coronapandemie in Europa begonnen bij Annalisa Malara, de arts die op de avond van 20 februari vorig jaar het gevoel kreeg dat het bestaande medische protocol niet deugde. Het coronavirus was al bekend, maar nog niet in Europa gesignaleerd. Volgens het protocol was deze patiënt geen coronarisico. Hij was niet in China geweest en had geen contact gehad met een coronapatiënt. „Ik heb ondanks het protocol toch besloten een coronatest te vragen. En zo ontdekten we de eerste autochtone coronapatiënt in Europa.”

Lees ook over de zoektocht naar de Italiaanse Patiënt Nul

Het leidt tot groot alarm. De volgende dag, een vrijdag, testen in Noord-Italië veertien mensen positief. ’s Avonds overlijdt de eerste officiële Europese coronadode. De eerste coronapatiënt in Nederland zit dan nietsvermoedend in het vliegtuig van Milaan terug naar huis – nog net op tijd voor carnaval.

In Italië gaat het dan steeds sneller. Twee dagen later worden tien dorpjes rondom Codogno, ten zuidoosten van Milaan, en twee dorpjes in de regio Veneto afgegrendeld als ‘rode zones’. Op 4 maart gaan in heel het land de scholen dicht, op 7 maart gaat Lombardije op slot, en op 9 maart gaat heel Italië, als eerste land in Europa, in een strikte lockdown. Overal geldt een straatverbod, dat pas vanaf begin mei geleidelijk wordt versoepeld.

Lees ook deze vroege waarschuwing van een Italiaanse viroloog

„Achteraf hebben we begrepen dat het virus al rondging in onze regio. Ons probleem in het begin was dat we weinig wisten over dit virus en niet goed wisten hoe we ermee om moesten gaan”, zegt Malara in een Facebookgesprek met buitenlandse journalisten. „Dat veel mensen zonder symptomen toch besmet konden zijn en het virus konden verspreiden is kennis van achteraf. Een van de grootste beginfouten is geweest dat we onvoldoende informatie over het virus hadden verzameld.”

Niet serieus genomen

Terwijl veel van die informatie al wel beschikbaar was, zegt Giuseppe Remuzzi, directeur van het farmacologische onderzoeksinstituut Mario Negri in Bergamo. In een videogesprek laat hij een publicatie van Chinese artsen zien van 23 januari op de website van het medische tijdschrift The Lancet. „Zij waarschuwen dan al”, zegt hij. „Maar in Italië, in Europa en de VS is dit onderzoek niet serieus genomen. Hier hebben we allemaal schuld aan, ik als eerste. Als we het wel serieus hadden genomen, hadden we beter kunnen nadenken over hoe we ons moesten beschermen, wat we met de scholen moesten doen, hoe we verspreiding konden voorkomen.”

Gedwongen improvisatie is een van de redenen, zegt hij, dat in het begin zo veel slachtoffers zijn gevallen. „De ziekenhuizen werden onverwachts overspoeld met verzoeken voor opnames. Als je een IC hebt voor vijftig mensen en je moet er ineens tachtig kwijt, met hetzelfde aantal artsen en verpleegkundigen, wordt het erg moeilijk om goed te werken.” Verder: als artsen en verpleegkundigen oververmoeid zijn, zoals onvermijdelijk is gebeurd, maken ze fouten."Dat er relatief veel mensen zijn overleden in die eerste fase, heeft daarom een cocktail van oorzaken, waaronder ook de relatief hoge leeftijd van veel patiënten en een eerstelijnszorg van huisartsen die niet goed was ingericht om snel in te grijpen in de eerste ziektedagen van een coronapatiënt.

Kolonnes vrachtwagens

Remuzzi’s provincie Bergamo is in die eerste fase het zwaarst getroffen – iedereen in Bergamo herinnert zich nog de kolonnes militaire vrachtwagens die overledenen naar crematoria elders in het land brachten, en het voortdurende gehuil van de sirenes. Uit zijn onderzoek in mei blijkt dat van de geteste mensen in de provincie 38 procent antistoffen in het bloed had. Later, in de tweede golf, blijven daardoor in de opnieuw zwaar getroffen regio Lombardije juist de provincies Bergamo en Brescia relatief gespaard. Dat werd op een andere manier zichtbaar in de tweede golf afgelopen najaar, zegt hij. Als regio bleek Lombardije opnieuw het zwaarst getroffen. Maar daarbinnen waren het toen juist de provincies Bergamo en Brescia, waar in het voorjaar de meeste mensen positief bleken, waar de minste nieuwe besmettingen werden gemeten. Milaan kwam daarentegen de eerste golf redelijk goed door, maar had grote problemen in de tweede golf.

Lees ook deze reportage over Bergamo in 2020

Remuzzi zegt dat het puur toeval is dat het virus het eerst is ontdekt in Italië. „Het ging al veel eerder rond dan we in de gaten hadden. De uitbraak had ook elders kunnen wezen, maar het is bij ons gebeurd. Mogelijk heeft een rol gespeeld dat bedrijven in Bergamo en omgeving veel internationale contacten hebben.”

IC-arts Malara is door president Mattarella onderscheiden voor haar werk. Ze heeft nog regelmatig contact met ‘patiënt nummer 1’, Mattia. Die is na twintig dagen op de IC en twee weken verder herstel genezen verklaard – zijn vader is wel overleden aan Covid. Malara zelf heeft geen Covid gekregen en vertelt opgelucht dat ze net is gevaccineerd. „Ik heb veel geluk gehad.”