Opinie

Ook onze boeren kunnen hun angst op de EU projecteren

Dreiging dringt burgers in het defensief en kan een Nexit veroorzaken. Sociaal psycholoog Eva Grosfeld zag Britse vissers protesteren, in de Gedragscolumn.
Truck passeert Downing Street 10, met een beschuldiging aan de "incompetente overheid" die de schaaldiervisserij zou vernietigen, op de zijkant.
Truck passeert Downing Street 10, met een beschuldiging aan de "incompetente overheid" die de schaaldiervisserij zou vernietigen, op de zijkant. Foto: Tolga Akmen/AFP

Onlangs parkeerden Britse vissers hun vrachtwagens voor de deur van Downing Street 10. De vergelijking met de Nederlandse boeren die vorig jaar in hun tractoren naar Den Haag trokken dringt zich op. Behalve dan dat de vissers demonstreerden tegen de nadelige uitkomsten van Brexit, terwijl het protest van de boeren niks met de Europese Unie te maken leek te hebben. Of kan het ons toch iets leren over de toekomst van Nederland in de EU?

Spijt

Volgens een Britse poll stemde 92 procent van de arbeidskrachten in de visindustrie in 2016 voor het verlaten van de EU. De alleenheerschappij over de blauwe wateren bood Britse vissers een vooruitzicht van gouden bergen. Maar de gevolgen van die stemmen zijn nu zichtbaar en lijken weinig veelbelovend. Door de administratieve rompslomp die Brexit met zich mee brengt hebben de vissers meer werk en minder opbrengsten.
De protesten in Downing Street tonen aan dat de vissers zich inmiddels realiseren dat ze tegen hun eigen belangen hebben gestemd. Het is echter te gemakkelijk om te concluderen dat de vissers, evenals andere working class Britten, in 2016 beter hadden moeten weten en nu op de blaren moeten zitten. In plaats daarvan zijn psychologische verklaringen nuttig, die kunnen helpen voorkomen dat meer burgers in de toekomst hun ‘gestolen’ stem terug willen.

Psychologie van dreiging

Vanuit psychologisch perspectief is de effectiviteit van de Leave-campagne goed te verklaren. Deze campagne speelde namelijk sterk in op de heersende angsten onder Britse burgers, die zich bedreigd voelden door maatschappelijke veranderingen, zoals de komst van migranten en het verdwijnen van lokale ziekenhuizen.
Dreiging is een psychologisch en fysiologisch verschijnsel, waarbij je denkt niet genoeg middelen te hebben om een problematische situatie op te lossen. Als gevolg hiervan worden neurale angstprocessen geactiveerd: het hart gaat harder en meer bloed pompen en de vasculaire weerstand wordt groter. Hierdoor raken mensen gemotiveerd om de oorzaak van dreiging zo snel mogelijk weg te nemen. Daarnaast worden mensen defensief; ze gaan informatie meer rigide (met een minder ‘open’ mind-set) verwerken en oude wereldbeelden verdedigen.

Informatietrechter

Onder leiding van Dominic Cummings bood het Leave-kamp oplossingen tegen de ervaren dreigingen. ‘Taking back control’ zou er bijvoorbeeld voor zorgen dat de migrantenstroom stopt en dat de National Health Service miljoenen ponden per week zou krijgen, die anders in Brusselse zakken zouden verdwijnen. De EU was misschien niet de directe oorzaak van dreiging, maar vormde wel het perfecte slachtoffer om angst op te projecteren en om dreiging weg te nemen. In dit geval: vóór de EU was alles beter.
Daarbij maakten campagnevoerders handig gebruik van de algoritmes van sociale media, die mensen in een informatie-trechter lokten. De Leave-campagne werd succesvol en dat is niet zo gek. Probeer nog maar eens onbevooroordeeld een besluit te nemen terwijl je bent gegrepen door angst en een algoritme dat je een directe oplossing biedt tegen die angst.

Vatbaar

Het getuigt van naïviteit om te denken dat onderhuidse gevoelens van dreiging niet in Nederland spelen. Hoewel wij nuchtere Nederlanders denken rationeel te zijn, zijn we net als de Britten een proud people en vatbaar voor angst. Bovendien heeft de coronacrisis onzekerheid veroorzaakt en angsten versterkt. Mensen vrezen voor hun gezondheid, financiën en leefsituatie. Ook in Nederland kunnen gevoelens van dreiging gekoppeld worden aan de EU om een anti-EU campagne succesvol te maken.

In deze tijden van sociale onrust en onzekerheid in Nederland moet er meer aandacht zijn voor de reactie van de menselijke natuur op maatschappelijke ontwikkelingen. Juist de opvatting dat Nederlanders rationeel zijn kan grote schade berokkenen. Door psychologische en sociologische verklaringen van gedrag niet te miskennen, maar te begrijpen, kunnen oorzaken van dreiging gericht aangepakt worden zodat burgers niet onbewust tegen hun eigen belangen stemmen.
In het Verenigd Koninkrijk was de uitslag van het referendum voor de meeste politici een donderslag bij heldere hemel en is het nu te laat. Het VK verliet op 31 januari 2020 de EU. In plaats van blaren te genezen, is gedragsonderzoek nodig om dergelijke onherstelbare schade in Nederland voorkomen. Voordat de Nederlandse boeren over een paar jaar weer met hun tractoren op het Malieveld staan, maar dan om te protesteren tegen de nadelige uitkomsten van Nexit.

De Gedragscolumn wordt geschreven door sociale wetenschappers die reflecteren op de actualiteit. Eva Grosfeld is sociaal psycholoog, als promovendus verbonden aan het Europa instituut van de Leidse Universiteit.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.