Opinie

Het vertrouwen in politiek en overheid erodeert ook bij ons

In Europa

In Oostenrijk is laatst een huiszoeking gedaan bij Gernot Blümel, de minister van Financiën, partijgenoot en vertrouweling van de conservatieve kanselier Sebastian Kurz. Blümel wordt ervan verdacht dat hij geld heeft gekregen van het gokbedrijf Novomatic. In ruil zou hij Novomatic hebben geholpen miljoenen terug te krijgen van de Italiaanse fiscus. Na de huiszoeking verweet Kurz de openbare aanklager partijdigheid. Het werd daar, zei hij, tijd „voor stevige veranderingen”.

In de Nederlandse pers las je hier weinig over. Wij hadden ons eigen drama: de avondklok die wel/niet werd afgeschaft. Een van de hoofdrolspelers, een man die de Viruswaarheid in pacht schijnt te hebben, opperde om de regering te arresteren en aan te klagen vanwege de coronamaatregelen. „Uiteindelijk,” zei Willem Engel, „moet ook de Tweede Kamer worden afgeschaft.”

Toch ligt hier een link met wat er in Oostenrijk gebeurt. Ook daar zijn corona-rebellen. Een staat die verzaakt en groepen burgers die weigeren zich aan de regels te houden, hebben alles met elkaar te maken. Het kernprobleem is wantrouwen. Dit speelt in heel Europa, al uit het zich overal anders.

Oostenrijk is een cliëntelistisch land. Altijd geweest. Bedrijfsleven en politiek zitten bij elkaar op schoot. Met een partijkaart kun je baantjes en gunsten krijgen. Hoe erg het is, bleek in 2019, toen vicepremier Heinz-Christan Strache van de radicaalrechtse FPÖ stiekem op Ibiza werd gefilmd terwijl hij een Russische vrouw overheidscontracten beloofde als zij zijn partijkas zou spekken. ‘Ibizagate’ bracht de eerste regering-Kurz ten val. Na verkiezingen vormde diezelfde Kurz (nu 34) een regering met de cleane Groenen. Hè hè, dachten velen: nu zou de continue stroom FPÖ-schandalen ophouden.

Der Spiegel noemde deze affaires ‘symptomen van een serieus falende overheid’

Vergeet het maar. De urenlange ‘Ibiza’-video is een goudmijn. Justitie heeft voor jaren werk. Telefoongesprekken van half prominent Oostenrijk zijn nu gehoord. Uit parlementair onderzoek bleek dat ÖVP’ers soms wisten van FPÖ-corruptie en wellicht een rol speelden. Ze vormden samen een regering – it takes two to tango. Laatst trad een minister af wegens plagiaat. Er werden veiligheidsagenten opgepakt die voor ’s werelds meest gezochte man, Wirecard-topman Jan Marsalek, hadden gewerkt en hem hadden helpen ontsnappen. Een vernietigend rapport concludeerde dat diezelfde veiligheidsdienst in oktober makkelijk de aanslag in Wenen had kunnen voorkomen. Nu doet justitie, op basis van Strache’s uitlatingen op Ibiza, huiszoekingen bij betrokkenen in de Novomatic-zaak. Bij een parlementair verhoor gaf minister Blümel (39) op 60 vragen geen antwoord. Vorige week stond zijn naam 23 keer in het huiszoekingsbevel. Hij ontkent iedere betrokkenheid.

Der Spiegel noemde deze affaires „symptomen van een serieus falende overheid”.

Nu naar corona. Hoe zorg je dat burgers belasting betalen, voor rood stoppen, mondkapjes dragen en zoveel mogelijk thuisblijven? Natuurlijk, er zijn boetes en sancties. Maar mensen doen het ook in het algemeen belang. In een democratie is de deal dat de overheid jou kansen en zekerheid biedt en je beschermt, en dat jij je gedraagt als loyaal burger. Als agenten liever oplichters beschermen dan burgers, als gezagsdragers zichzelf verrijken of illegaal partijkassen spekken, dan komt er een moment waarop de burger zich afwendt van de staat.

Een paar weken geleden negeerden tienduizend neonazi’s, esotherische antivaxxers en anderen een demonstratieverbod en wandelden ze door Wenen. In plaats van mondkapjes droegen mensen een jodenster waarop stond ‘niet ingeënt’. Er waren ook spandoeken: ‘ regering pleegt volkerenmoord’.

Nederland is Oostenrijk niet. De meeste mensen moeten niets hebben van Engel en zijn „fluwelen revolutie”. Maar kijk uit. De toeslagenaffaire hakt erin. De sociale zekerheid is gekortwiekt. Rijen voor de voedselbank worden langer. Het vertrouwen in politiek en overheid erodeert, ook bij ons.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.