Het raadsel van het wak in de Hofvijver

Ophef Vier eeuwen geleden lag er in de Haagse Hofvijver een wak op dezelfde plek als vorige week.

Het is een heel schouwspel: De Hofvijver gezien vanaf het Doelenterrein van Adam van Breen. Het schilderij uit 1618 toont tientallen schaatsers op de bevroren Haagse Hofvijver, met op de voorgrond een aantal edelen – onder wie prins Maurits van Oranje en zijn halfbroer Frederik Hendrik. Rechts poept een kind bij de kade. Dicht bij de hoek waar nu de Lange Vijverberg en de Korte Vijverberg elkaar kruisen, ligt een wak.

Vier eeuwen later is dat wak plots door mysteries omgeven. Een twitteraar merkte vorig weekend op dat die plek op de Hofvijver nooit bevriest. In de noordwesthoek van de vijver was een wak, precies op dezelfde plek als in het schilderij, dankbaar in gebruik genomen door eenden. Twitteraars waren geïntrigeerd. Is dit toeval? Zo nee, hoe komt dit?

Het wak op dezelfde plek in de Hofvijver, vorige week.

Foto Twitter

Een internetzoektocht wijst uit dat er in 2012 ook een wak op dezelfde plek was. Maar beeldmateriaal van de dichtgevroren vijver van vóór het smartphonetijdperk is schaars. De Hofvijver is vaak nageschilderd, maar niet vaak met ijs erop. Een uitzondering is een tweede schilderij van Van Breen dat ook uit 1618 komt, maar zonder wak is geschilderd. Op de plek van het wak staat een vrouw.

De volgens veel twitteraars meest logische oorzaak is alvast uitgesloten. Er is geen watertoevoer of -afvoer op die plek, vertelt een medewerker van het Hoogheemraadschap van Delfland. Ze stelt een andere verklaring voor: de wind. Bij schaatsweer komt de wind meestal uit het noordoosten. Het zou kunnen dat er bij die wind een vaste plek is op de vijver waar de wind het sterkst is. Daar bevriest water het traagst, vogels blijven daar langer zwemmen, het wak blijft open.

„Ik kan me voorstellen dat er voorkeursplaatsen zijn waar een wak kan vormen”, zegt Henk de Bruin. Hij is – inmiddels gepensioneerd – universitair hoofddocent in meteorologie en luchtkwaliteit in Wageningen. Als er geen wind is, zakt water van vier graden Celsius naar beneden, vertelt hij. Kouder water komt dan naar boven en kan bevriezen. „Het is een van de vele bijzondere eigenschappen van water.” Maar door harde wind kan op sommige plaatsen warm en koud water juist mengen, waardoor het daar niet bevriest. „Eenden en andere watervogels houden daarna het wak in stand.”

Wind is grootste vijand van ijs

„De grootste vijand van de openluchtijsbaan is de wind”, weet ook Rieks Poelman. Hij is voorzitter van de Natuurijssectie van de Koninklijke Nederlandse Schaatsenrijders Bond. Zelfs als er al ijs ligt, kan de wind nog gaten maken, vertelt hij. „De luchtlaag boven het ijs heeft een isolerende werking. Als de wind die luchtlaag verbreekt, warmt het ijs op.”

„Ik zou wel eens foto’s willen zien van ijs op de Hofvijver tijdens windstille heldere vriesnachten”, zegt De Bruin. „Als er dan ook op die plaats een wak ontstaat, is er wat anders aan de hand.”

Het terugkerende wak op de Hofvijver is niet uniek. Sommige plekken zijn nu eenmaal geschikter voor ijsvorming dan andere. Dat zag Poelman vorig jaar bij zijn eigen landijsbaan: daar ontstond steeds hetzelfde wak.

Op een andere plek in de Hofvijver is er in ieder geval zéker altijd een wak. Om te voorkomen dat nieuwsgierige schaatsers het Torentje in gluren, wordt daar altijd een gat in het ijs geslagen.