Opinie

Dorhoutdenkers vallen in de generatiekloof

Paul Scheffer

Ik zag een reportage over seniorenmakelaars. Dat zijn kwieke types die proberen om bejaarden uit hun grote huizen te krijgen. Op die manier maken ze ruimte voor jonge gezinnen die snakken naar een betaalbare woning. Wie weet, misschien helpt het iets om het woningtekort op te lossen, maar wat echt helpt is om de komende tien jaar een miljoen woningen te bouwen.

Achter die seniorenmakelaars bij Nieuwsuur gaat wel een idee schuil: de ruimte die het snelgroeiende aantal ouderen inneemt beperkt de kansen van jongeren. Ze leggen beslag op een toekomst die aan anderen toebehoort. Het is dringen in de generatiekloof. De vraag lijkt onontkoombaar: wie krijgt voorrang?

In de coronacrisis loopt dat conflict op. Omdat het verloop van de ziekte bij jongeren minder heftig is ontstaat het beeld dat zij de prijs betalen voor de gezondheid van ouderen. Inderdaad is het merendeel van de ziekenhuispatiënten boven de zestig. Gemakshalve vergeet men dat zonder maatregelen een ontwrichting van de gezondheidszorg dreigt. En die raakt iedereen.

Door het vaccineren is deze discussie achterhaald. De enige rationele strategie is om komende maanden de meest kwetsbare mensen in te enten, zoals viroloog Jaap Goudsmit uitlegde. Dan kan de hele samenleving stap voor stap loskomen van de ellendige lockdownregels. Alle emoties over jong versus oud in coronatijd hinken een beetje achter die ontwikkeling aan.

Dat neemt niet weg dat na deze crisis de verhouding tussen de generaties meer aandacht vraagt. Afhankelijk van de stijging van de levensverwachting groeit het aantal gepensioneerden tot 2050 van 3,1 naar 3,7 of 4,4 miljoen. Het aantal 80-plussers neemt nog sneller toe: een verdubbeling of verdrievoudiging vergeleken met de 0,8 miljoen van nu.

Die vergrijzing blijft niet zonder gevolgen: we zien nu al een verharding in het publieke debat. Dat gaat van het ogenschijnlijk onschuldige ‘niemand heeft recht op een zo lang mogelijk leven’ tot het brute gefilosofeer over het kappen van ‘dor hout’. Zo wordt de weg geplaveid voor een gevecht om schaarse middelen – en dat gevecht zal vooral verliezers kennen.

In het dorre hout klinkt een verre echo van het darwinisme. Het idee van ‘survival of the fittest’ betekende dat we het menselijk lijden op zijn beloop laten: armenopvang of zielzorg waren volgens Charles Darwin misplaatst. Maar hij wist dat zulke hardvochtige keuzes ingaan tegen „het meest nobele deel van onze menselijke natuur”.

Zo ver gaan we nu niet. Toch kan de empathie in tijden van vergrijzing in het gedrang komen. Dat vermogen tot inleving is zeker aanwezig, al was het maar omdat alle ouderen zelf jong zijn geweest en de meesten van hen kinderen hebben. Omgekeerd groeien vrijwel alle jongeren op met ouders: ze weten hoe die veranderen terwijl ze zelf volwassen worden.

Her en der wordt gesproken over een generatiepact. Wie de positie van jongeren wil versterken moet beginnen met grote investeringen in het onderwijs. Daar krijgen de kansen van een nieuwe generatie vorm. Het initiatief van de regering om 8,5 miljard uit te trekken is welkom. Meer zal nodig zijn want al lang voor de coronacrisis stapelden de achterstanden zich op.

Aan de kant van ouderen zal vooral de behoefte aan zorg toenemen. Nu werkt ruim 10 procent van de beroepsbevolking in onder meer ziekenhuizen, thuiszorg en verpleeghuizen. Hoe kan de snelle groei van mensen boven de tachtig worden opgevangen? Naast meer nadruk op preventie en een uitbreiding van de formele zorg biedt mantelzorg enige soelaas. Er is alles bijeen geen reden voor gelatenheid.

Het voordeel van demografie is dat we verder vooruit kunnen kijken: het merendeel van de mensen dat over twintig of dertig jaar leeft is nu al geboren. We kunnen voorkomen dat aan beide kanten van de generatiekloof de tegenstellingen verder oplopen. Maar anders dan in landen als Frankrijk en Zweden is het publieke gesprek over demografie hier zwak ontwikkeld.

Toch ontkomen we niet aan zo’n gesprek. De conflicten in coronatijd geven een indruk van de nabije toekomst. In plaats van ons te verliezen in een strijd tussen jong en oud moeten we nadenken over een generatiepact. Het is geen goed idee om de 4 miljoen gepensioneerden van straks een schuldgevoel aan te praten omdat ze lang willen leven en prettig willen wonen.

Ik had te doen met het echtpaar dat als voorbeeld diende in de reportage van Nieuwsuur. We zagen hoe een breekbaar stel vertrok uit hun woning van 100 vierkante meter naar iets kleiners. Ik weet niet zeker of ze echt overtuigd waren van het hogere belang. Het oude huis was nou ook weer niet overdreven groot. En je voelde het gewicht van hun herinneringen.

Paul Scheffer schreef onder meer Het land van aankomst (2007).