Na Trump ziet ook de EU ‘vrijhandel’ anders

Handelsstrategie Onder Trump kwam de geest van het protectionisme uit de fles. En de Europese Commissie erkent dit als een nieuwe realiteit.

De EU hoopt dat met president Biden en de nieuwe directeur-generaal van de WTO de wereldhandel weer zal opleven.
De EU hoopt dat met president Biden en de nieuwe directeur-generaal van de WTO de wereldhandel weer zal opleven. Foto Arnoud Lievense/ANP/HH

Hij mag inmiddels een maand van het wereldtoneel zijn verdwenen, in Brussel doolt zijn geest nog altijd rond. Na de protectionische dreun die Donald Trump de wereldhandel de afgelopen jaren gaf, blijft de Europese Unie nu op haar hoede en wil ze zich beter uitrusten voor de nieuwe politiek-economische realiteit.

Donderdag presenteerde Eurocommissaris Valdis Dombrovskis (Handel) een nieuwe strategie die het handelsbeleid van de EU de komende jaren richting geeft. De tekst is een bevestiging van de richting die Europa de afgelopen jaren voorzichtig al is ingeslagen.

De EU blijft daarin het belang van open vrijhandel verdedigen. Maar ze wil ze ook beter wapenen tegen oneerlijke concurrentie en protectionistisme, en tegelijk de groeiende interne kritiek op vrijhandelsakkoorden aankaarten.

Dombrovskis zelf vatte de strategie donderdag samen in de drie woorden „open, duurzaam en assertief”. Dat eerste woord zou tot een aantal jaar geleden een vanzelfsprekendheid zijn geweest. Maar de wereld van 2021 is niet meer dezelfde als zes jaar geleden, toen de Commissie in de vorige strategie nog hoopvol inzette op het TTIP-verdrag met de Verenigde Staten.

Het aantreden van Trump in 2017 betekende niet alleen een vroegtijdige dood voor TTIP, maar zette de handelsbetrekkingen met de VS vergaand onder druk.

En ook de verdere opkomst van China en het vertrek van het Verenigd Koninkrijk hebben de opstelling van de EU veranderd. Steeds vaker klinkt in Europa de roep autonomer te worden en de eigen industrie beter te beschermen.

Klimaat centraal in visie

Ook om die reden benadrukte Dombrovskis het ‘open’ uitgangspunt donderdag duidelijk. Met de nieuwe visie zendt de handelsdivisie van de Commissie eveneens een tegenwicht uit richting al te drieste ideeën over ‘strategische autonomie’. Want ook in 2021 verdient Europa nog altijd flink aan vrijhandel. Dombrovskis: „Voor het herstel na de coronacrisis hebben we open handel meer dan ooit nodig.”

Lees ook: Voor de wereldhandel is Biden een Trump met manieren

Toch is er wel degelijk een nieuwe visie op die handel, waarbij vooral klimaatbeleid een centrale plek inneemt. De kritiek op gebrekkige milieu- en klimaatafspraken in EU-handelsverdragen groeide de afgelopen jaren in Europa – ook in Nederland. Het zette minister Sigrid Kaag (Buitenlandse Handel, D66) vorig jaar aan tot een opvallende samenwerking met Frankrijk, waarbij in een gezamenlijk voorstel duurzaamheid centraal werd gesteld in handelsverdragen.

Hun voorstel om respect voor het klimaatverdrag van Parijs een voorwaarde te maken voor nieuwe verdragen, staat nu ook in het Europese voorstel. Brussel gaat daarnaast de mogelijkheid onderzoeken om landen die klimaatafspraken schenden, te straffen. Ook spreekt de Commissie nogmaals het voornemen uit binnenkort een voorstel voor een koolstofgrensheffing te presenteren, waarmee de CO2-uitstoot van import belast wordt.

Lees ook: Nigeriaanse ‘vechter’ moet WTO nieuw leven in gaan blazen

Oneerlijke concurrentie

Voor het waarborgen van een ‘eerlijk speelveld’ zet de EU vooral in op het hervormen van de Wereldhandelsorganisatie. Die leidde onder Trump de afgelopen jaren een kwijnend bestaan, maar met het aantreden van Joe Biden is er hoop op een wederopstanding – en een gezamenlijke hervormingsstrategie. Ook het aantreden van de Nigeriaanse Ngozi Okonjo-Iweala deze week als nieuwe directeur-generaal is, aldus Dombrovkis, een „nieuw momentum”.

Allereerst hoopt Brussel dat de Amerikaanse blokkade van het Beroepsorgaan van de WTO snel wordt opgelost. Een grondige hervorming van de WTO moet het klimaat ook daar hoog op de agenda zetten. Maar het moet vooral een fermer antwoord bieden op „oneerlijke concurrentie als gevolg van staatsinterventie in de economie” – een duidelijke tik richting China.

Die nadruk op het hervormen van de WTO om wereldhandel ‘eerlijker’ te maken is begrijpelijk, maar ook riskant. Of het lukt de handelsorganisatie echt te veranderen hangt ervan af of de EU een coalitie kan mobiliseren. Het aantreden van Biden betekent weliswaar een vriendelijker toon, maar de belangen van de nieuwe Amerikaanse president vallen niet zomaar samen met die van de EU.

Ondertussen werkt Brussel daarom ook verder aan instrumenten die het ‘assertieve’ deel van de strategie gewicht moeten geven. Zo staat een nieuw antidwangmechanisme, waarmee de EU in het uiterste geval ook zonder WTO-toestemming sancties kan opleggen, nog altijd in de plannen. Net als een nieuw instrument dat de Europese markt beschermt tegen oneerlijke concurrentie van door staatssteun gespekte bedrijven. Een andere manier om oneerlijke handel te bestrijden is een aanstaand Europees voorstel om bedrijven aansprakelijk te stellen voor wangedrag in hun handelsketen, zoals dwangarbeid.

„We willen de komende vier jaar zoveel mogelijk gebruiken om vooruit te komen”, erkende een EU-ambtenaar donderdag. „Maar we moeten meer gereedschap opbouwen, want de situatie kan in de toekomst turbulenter zijn.”