De mens maakt een oorverdovend lawaai onder de zeespiegel

Milieu Schepen, explosies, windmolens: de mens maakt voortdurend herrie op zee. Dat is schadelijk voor het zeeleven. Vaak is het makkelijk te voorkomen.

Tikkende regen op het water, zingende walvissen, grazende papegaaivissen, smakkende garnalen en schrapende zeekomkommers. Heel lang hoorde je onder water een kakofonie van natuurlijke geluiden. Totdat mensen de zeeën opkwamen met vissersboten, boorplatformen, militaire onderzeeërs, en erover vlogen met vliegtuigen. Dat geraas en gedreun is niet zonder gevolgen voor het onderwaterleven, beschreef een internationale groep wetenschappers begin deze maand in het tijdschrift Science.

„Als duiker ben ik meer dan 3.000 keer onder water geweest en ik heb zelf aan den lijve ondervonden wat een stress, verstoring en angst geluid kan opleveren”, zegt hoofdonderzoeker Carlos Duarte van de King Abdullah University of Science and Technology in Saoedi-Arabië. „Ontploffingen veroorzaakt door dynamietvissers bij de Filippijnen, snel varende boten boven mijn hoofd; ik heb het allemaal meegemaakt. Het grote verschil is dat ik er maar een uurtje last van heb, en dieren 24 uur per dag.” Duarte was verrast toen hij ontdekte dat er weinig aandacht is voor het onderzoek naar de effecten van geluid en hij besloot een grote groep wetenschappers bij elkaar te roepen voor een symposium op zijn universiteit. Daar ontstond het plan voor de reviewpaper.

De groep spitte ruim 12.000 wetenschappelijke studies van de afgelopen veertig jaar over geluid door. Uiteindelijk bleven er ruim 500 papers over die experimenteel en observationeel onderzoek bevatten naar de effecten van menselijk geluid. Daarin vonden ze overtuigend bewijs dat antropogeen – door mensen veroorzaakt – geluid, een negatieve impact heeft op voortplanting, gedrag en fysiologie van dieren. Dieren raken de weg kwijt, krijgen te weinig rust, kunnen hun prooien niet meer vinden of trekken weg waardoor hun leefgebied verkleint. In extreme gevallen leidt het tot sterfte.

„Geluid reikt ver onder water; het gaat tot kilometers diepte”, zegt medeauteur Hans Slabbekoorn van de Universiteit Leiden. „Het speelt een veel grotere rol onder water dan boven water. Dieren gebruiken het als primaire informatiebron om bijvoorbeeld te bepalen waar hun prooien zich bevinden, of om met elkaar te communiceren.” Antropogene geluiden werken verstorend. „Bijna alle dieren die onder water leven zijn gevoelig voor geluid. Hoe groot de overlast is, hangt van veel factoren af.”

Mossels gaan dicht

Hoe hard het geluid is bijvoorbeeld, of hoe dichtbij de bron. Het kan ook dat de frequentie overlapt met het gehoorbereik van de dieren, of met de geluiden die ze zelf produceren, waardoor ze soortgenoten niet meer kunnen horen. Wat ook meespeelt is het seizoen en de levensfase waarin het dier zit. „Er is veel onderzoek gedaan naar walvissen en de effecten zijn daar groot. Maar het heeft ook effect op veel kleine organismen. Mossels gaan bijvoorbeeld dicht en eten niet meer. Als mossels dichtgaan, verslechtert de waterkwaliteit. Dit is een voorbeeld van hoe geluid een enorme impact kan hebben op ecosystemen. Natuurlijk zijn verzuring en plasticvervuiling ook problematisch, maar geluid is mogelijk een nog groter probleem. Lawaai verspreidt zich tot in de diepste troggen en geluid speelt een cruciale rol voor de overleving en reproductie van organismen in een veelal donkere wereld.”

Het overzicht laat zien dat mensen de oceaan niet alleen lawaaiiger maken. „Door overbevissing, walvisjacht en door verdwijnende koraalriffen ten gevolge van de opwarming van de oceanen, worden wateren op sommige plekken juist stille begraafplaatsen”, zegt Slabbekoorn. Ook dit heeft negatieve gevolgen voor het oceaanleven want sommige vissenlarven gebruiken de geluiden van het rif bijvoorbeeld om te navigeren en een goede plek te vinden om op te groeien. Zonder het natuurlijke geluid is kans op herstel daarom nihil.

Ook in het Arctisch gebied is het niet langer stil

De wetenschappers schrijven dat alleen de toename in scheepsverkeer in de afgelopen vijftig jaar al voor 32 keer zoveel geluid van lage frequenties heeft gezorgd. In open en diepe wateren dragen lage frequenties het verst. „Omdat lage frequenties vaak overlappen met het gehoorbereik, heeft laag geluid veel invloed op vissen, ongewervelden en baleinwalvissen”, zegt Slabbekoorn. Ook de ontwikkeling van kustgebieden, verkeer op bruggen en overvliegende vliegtuigen kunnen diep onder water doordringen. Net als het heien bij de aanleg van windmolenparken en het draaien van de windmolens zelf. Boren naar gas en olie en seismisch onderzoek naar nieuwe olievelden; allemaal maakt het een oorverdovend lawaai. „In de Noordzee worden iedere drie tot vier dagen bommen uit de Tweede Wereldoorlog tot ontploffing gebracht”, zegt Slabbekoorn.

Ook in het Arctisch gebied is het niet langer stil en ongerept. Doordat het zee-ijs in oppervlakte afneemt, wordt het gebied toegankelijker voor scheepsverkeer en diepzeemijnbouw. En geluid verplaatst zich ook sneller als het water warmer is.

Korte en lange geluiden

Of dieren liever af en toe gehei en ontploffingen horen dan continu gebrom van windmolens en schepen is lastig te zeggen. In een eerder onderzoek zag Slabbekoorn dat korte geluiden met tussenpozen minder geluidsenergie opleveren dan continu lawaai. Tegelijkertijd leverde dit een langere verstoring op van vissengedrag. „Veranderingen in geluid zorgen vaak voor een grotere schrikreactie, maar wat uiteindelijk de grootste invloed heeft zal afhangen van veel factoren.”

Antropogeen geluid is het zoveelste probleem waar oceanen mee te kampen hebben, naast opwarming, verzuring, overbevissing, plasticvervuiling en eutrofiëring (een teveel aan voedingsstoffen). Maar, het is wel het makkelijkst op te lossen probleem, zeggen de auteurs. Ze noemen een studie die liet zien dat in april 2020, toen bijna 60 procent van de wereldbevolking in lockdown zat, zeezoogdieren en haaien ineens weer naar havens en drukke kustgebieden kwamen. „Zolang er geen permanente gehoorschade optreedt, zijn de effecten makkelijk omkeerbaar”, aldus Duarte.

Er zijn legio mogelijkheden om onderwatergeluid te reduceren. „Veel van het geluid is een bijeffect, we produceren het niet omdat we dat zo graag willen”, zegt Slabbekoorn. Boten maken bijvoorbeeld geluid doordat de propellers draaien. „Die propeller is zo ontworpen dat hij met een bepaalde snelheid een bepaalde vracht kan voortduwen”, zegt Slabbekoorn. Als dat niet optimaal is afgesteld, ontstaan er bellen die imploderen en dat geeft een enorm lawaai.” Interessant genoeg is dat ook een indicator van de efficiëntie van het schip. Daarom kijkt Slabbekoorn nu in een groot consortium van wetenschappers en mensen uit de zeevaart hoe ze die propellers kunnen optimaliseren.

En zo zijn er meer mogelijkheden. In hun paper noemen de auteurs de ontwikkeling van elektrische motoren, het gebruik van lichtere scheepsmaterialen die geluiddempend werken en voor minder brandstofgebruik zorgen, richtlijnen voor de snelheid van schepen en speciale ‘bubbel-gordijnen’ die constructiegeluid bij de aanleg van bijvoorbeeld windmolenparken verminderen.

Duarte hoopt dat de paper leidt tot betere regelgeving. „In Europa zijn landen al verplicht hun oceanen te beschermen binnen de Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie.” Andere landen zijn nog niet zover, terwijl er volgens hem relatief makkelijk en goedkoop oplossingen te vinden zijn. „Het is het laaghangend fruit dat we snel moeten plukken om onze oceanen gezonder te maken. Ik hoop dat ik tijdens de laatste duiken van mijn leven kan genieten van de natuurlijke geluiden van de oceaan.”