We moeten de leegte koesteren

Essay Tegen de afstomping van het kijken op allerlei schermen helpt vooral lezen, ontdekte Hij reageert op Bas Heijnes essay ‘Bevrijd ons van het Mona Lisa-syndroom’, over resonantie.
Schrijver Ragnar Jónasson weet in zijn romans, die in IJsland spelen, ruimte te scheppen waarin betekenis resoneert.
Schrijver Ragnar Jónasson weet in zijn romans, die in IJsland spelen, ruimte te scheppen waarin betekenis resoneert. Foto Patrick Gorski/Getty Images

Arthousefilms en blockbusters via streaming. Series. Talkshows. Persconferenties. YouTube. AZ tegen Ajax. En ‘The Impeachment Trial of Donald J. Trump’. We leven in een tijd van exponentiële groei in ons kijkgedrag. Toch is écht geraakt worden zeldzaam, terwijl we juist dat meer dan ooit nodig hebben.

Hoeveel keer per uur, dag, week of maand kan een mens ‘geraakt’ worden? Video’s gaan viraal, maar echte infectie zit er voor de kijker steeds minder in. Over een bepaalde serie worden we hysterisch, totdat een volgende titel weer alle aandacht opeist, waarschijnlijk een paar uur later.

Lees hier het artikel van Bas Heijne: Bevrijd ons van het Mona Lisa- syndroom

Hoe meer we kijken hoe minder we zien. Ook Bas Heijne stipt deze ontwikkeling aan in zijn artikel over ‘het Mona Lisa-syndroom’ in NRC (CS 4 februari). Hierin verwijst hij naar de Duitse socioloog Hartmut Rosa, die het „afstompen van onze blik” bestempelt als „een van de grootste kwesties van onze tijd”. Heijnes casus betreft het niet echt kunnen zien van een kunstwerk als de Mona Lisa in het Louvre temidden van een horde kijkenden.

Wildgroei

Maar dit probleem reikt veel verder. Het raakt ons leven kijkend naar schermen. Juist hier tekenen zich de contouren van een crisis af. Die kun je herleiden naar het beroemde essay E Unibus Pluram: Television and U.S. Fiction (1993) van de Amerikaanse auteur David Foster Wallace. Hij schrijft over the metastasis of watching: wildgroei van het kijkgedrag. Zijn focus ligt op de wijze waarop ironie en zelfreferentie, evenzeer aanwezig op televisie als in de postmodernistische literatuur, leiden tot ‘wanhoop en stilstand’ in de cultuur en in ons leven. Inmiddels is er veel veranderd. Toch blijft de boodschap overeind: de overdaad aan visuele voorstellingen van wat we menen te herkennen als de werkelijkheid heeft impact, dat wil zeggen: geen impact. Afstomping dus.

Foster Wallace druist door naar de huidige tijd: opnieuw zijn we zoekende naar een authentieke kijkervaring. Onlangs zag ik de serie The Fall, met Gillian Anderson in de rol van een Engelse rechercheur die in Belfast jaagt op een seriemoordenaar. Ik noem The Fall, maar ik kan evenzeer drie of vier andere titels kiezen uit de top-zoveel van bestbekeken series van vier of vijf streamingdiensten. Hoeveel uren van mijn leven ik alleen aan Gillian kwijt ben, wil ik niet eens weten. Waarom deed ik mezelf dat aan? Ja, om te zien hoe een slechterik wordt ingerekend. Meer nog: omdat ik geraakt wilde worden (waarom zou je anders kijken?). Tevergeefs.

Geraakt worden wil zeggen dat iets binnenkomt. Socioloog Rosa spreekt over ‘resonantie’. Hiermee bedoelt hij: je kunt iets of iemand diep tot je laten doordringen, je er anders gezegd door laten aanraken – waardoor je zelf verandert (uit het stuk van Heijne). Maar van deze cruciale menselijke handeling blijft steeds minder over door al dat kijken gespeend van het daadwerkelijke zien.

Reddingsplan

Crisis, dus. Zelf moest ik een reddingsplan in werking stellen, ironisch genoeg via exponentiële groei van een andere aard: hoe meer ik zag, hoe meer ik ging lezen. Ik heb ontdekt dat literatuur in de huidige tijd de perfect methode is om die resonantie te vinden, om je te verbinden met werelden en mensen buiten je eigen leefomgeving. Je eigen ‘setting’ is niet alleen afgesloten vanwege de lockdown, maar juist ook door de lawine aan beelden die we over ons heen krijgen. Dit roept Foster Wallace op. Die schrijft: „We zien niet eens meer de personages… we bespieden ons eigen meubilair.”

Nee, dan lezen. Neem de IJslandse schrijver Ragnar Jónasson, wiens hoofdpersoon, inspecteur Hulda Hérmannsdottir, met een trauma leeft. Tergend langzaam, in een achterstevoren geschreven trilogie, komt de lezer erachter wat dat precies inhoudt. Dit is de kunst van de ontregeling, van het weglaten: het scheppen van ruimtes waarin betekenis resoneert.

Die leegte moeten we koesteren. Dit weet ik dankzij Hulda. Op een recente avond ging ik van haar naar CNN voor een paar uur impeachment en daarna Efterforskningen (The Investigation).

Maar toen werd ik met een schrik wakker, in meer dan één opzicht: ik zag een serie waarin leegte op precies dezelfde wijze als in Jónassons romans mij tot in mijn ziel raakte. Deze procedural, waargebeurd, gaat over een team van Deense detectives dat de zaak onderzoekt van de uitvinder Peter Madsen, die in 2017 de journalist Kim Wall in zijn onderzeeër vermoordde waarna hij haar lichaam in stukken hakte. Niets van dit sensationele zien we. De serie bestaat volledig uit lege momenten: hoofdonderzoeker Jens Møller in zijn auto, aan zijn telefoon, lezend in dossiers, rond de tafel met de ouders van Kim, wandelend met zijn honden, vergeefs contact zoekend met zijn vervreemde dochter. En dat is het. En zó goed.

Boeken lezen. Dus toch. Door lezen, de basis van alles, leer je beter kijken. Ik vond het bevrijdend om te beseffen dat wat ik heb gezien in Efterforskningen zo intens was, zo stil, dat alles resoneerde. De leegte – het weglaten, het niet vertellen, maar laten zien van nieuwe dingen – opent ruimtes in je om de thrill mogelijk te maken van een echte ervaring. Of je leest, of je kijkt – als je die opwinding maar voelt. Ik denk dat we dit nodig hebben om beter te kunnen leven.

Gawie Keyser is essayist, programmamaker en filmcriticus. The Investigation is te zien op de BBC, en HBO/Ziggo.