Opinie

Noord-Ierse grens leert Von der Leyen twee lessen

Luuk van Middelaar

De Britten staan op reuzenvoorsprong in het Europese vaccinatieklassement. Eindelijk ziet het zwaar getroffen land – het absolute Covid-dodental ligt er hoger dan in Italië of Spanje – een onloochenbaar voordeel van Brexit.

Het Verenigd Koninkrijk begon onvervaard met inentingen zodra het kon en nam staatsaansprakelijkheid op de koop toe. De EU-landen daarentegen verkozen de farmaceutische variant van ‘links kijken, rechts kijken, weer links kijken: oversteken’. Bij achtervolging door een woest beest niet ideaal. Londen zette maximaal in op de eerste inenting, terwijl het vaccin pas optimaal beschermt na twee; op de Europese ranglijst voor twee spuiten staat het VK minder hoog. Ook die gok is wellicht verdedigbaar, gezien de hoge prijs van een langere lockdown.

Behalve de sputterende vaccinatiecampagnes op het continent sterkt nog iets de Britten in hun vertrekgevoel: de EU verspeelde onverhoeds een morele troefkaart. Kortstondig ging op 29 januari 2021 de Noord-Ierse grens dicht. ‘Wat? Dat mocht toch niet van jullie?’ Verbijstering alom. Voor Engelse commentatoren was het alsof je na een rotscheiding tegen vriendinnen kon zeggen: dat-ie sloom was wist je al; nu zie je ook wat een ploert het is.

Een leerrijk incident. Hier botste de ene zware crisis op de andere, Brexit op Covid. Dat moest wel in Noord-Ierland gebeuren, het zwakste punt in de Britse linie, een kluwen van historische, staatkundige en godsdienstige breuklijnen.

Tijdens de Brexit-onderhandeling dreef de EU de Engelsen keer op keer hun hok in met het argument dat duurzame vrede in Noord-Ierland (dus open economisch verkeer tussen Noord-Ierland en de EU-lidstaat Ierland) soevereine zeggenschap over de grens overtroefde. Een harde landgrens was uit den boze, terwijl het VK wel integraal de interne markt wilde verlaten. Premier May struikelde over dit obstakel. Haar opvolger Johnson – zijn verkiezingszege eind 2019 verloste hem van een lastig Noord-Iers coalitiepartijtje – blufte zich erdoorheen met een wankel Protocol, onderdeel van het scheidingsakkoord. Nu bleek dat Protocol ineens weinig waard.

Vanwaar deze lapsus? Commissievoorzitter Ursula von der Leyen stond eind januari in haar eigen Duitsland zwaar onder druk vanwege de falende vaccinaankopen. Ze betichtte de Engelse farmaceut AstraZeneca van contractschending, besloot tot een exportverbod en wilde ook een Noord-Ierse sluiproute dichten waarlangs het bedrijf in de EU geproduceerde vaccins in het VK zou kunnen krijgen.

In een paniekvlaag, vrijwel zonder iemand te raadplegen, beval Von der Leyen een noodclausule uit het Noord-Ierse Protocol in te roepen. De premier van Ierland trok binnen enkele uren aan de bel. Het rappe herstel van de fout verzachtte de blunder niet; de herinnering blijft. Wie plots met zijn broek op zijn enkels staat, kan achteraf ook niet zeggen: binnen vijf seconden had ik ’m weer aan!

In The New Statesman schreef academica Helen Thompson dat de Britten dankzij de vaccingrens na jarenlang ‘fantoomdebat’ eindelijk „de ware aard” van de EU weer zagen. Niet de geïdealiseerde verachter van grenzen en beschermer van kleine lidstaten die de Remainers ervan maakten, noch de bureaucratische onderdrukker uit de Leave-verhalen. Ierland mocht wel uitkijken, insinueerde ze: Brussel, Berlijn en Parijs gooien kleine landen zo voor de bus.

Haar observatie is deels juist. De EU ervaart in de Covid-pandemie dat ze burgers ook moet beschermen, bijvoorbeeld met vaccins. Die noodzaak kan botsen met onvoorwaardelijk open grenzen, hoe pijnlijk dat soms ook is. In dit heikele geval liep de afweging faliekant fout: een virtueel vaccinsmokkelpaadje dichten weegt niet op tegen vertrouwensverlies bij je belangrijkste buitenlandse partner.

Twee lessen mag Von der Leyen trekken. Breder consulteren, te beginnen in haar eigen instelling, is de eerste. In The Guardian schreef de Franse Brusselkenner Jean Quatremer deze week over haar vrijwel exclusief Duitse entourage, deels met de baas meegekomen uit Berlijn. Die kleine kring moet ze dringend openbreken.

Ten tweede: vooruitzien. Daar maakt de Commissie een begin mee deze woensdag, met een nieuwe vaccinstrategie. Von der Leyen onthulde die voor de gelegenheid niet in eigen land maar in de Franse krant Les Échos en aan de Financial Times. De Commissie wil niet meer enkel afwachten en aankopen, maar farmaceuten actief bijstaan bij vaccinproductie en onderzoek bevorderen tegen de virusmutanten – het nieuwe gevaar.

Plus zo de bladzijde omslaan en een nieuw hoofdstuk beginnen. Hopelijk beseft Von der Leyen nu hoe intens en hoe kritisch het publiek meeluistert.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof, historicus en hoogleraar EU-recht (Leiden).