108 Nederlandse Joden waren in 1941 ‘proefpersonen’ voor gaskamers

Holocaust Onderzoek van Wally de Lang toont aan dat al in 1941 Nederlandse Joden werden vergast in kasteel Hartheim. Zo konden de nazi’s hun moordmethode testen alvorens begin 1942 deze op grote schaal in te zetten.
De betreffende razzia in de Jodenbuurt in Amsterdam in 1941. De tweede man van rechts is Meier Vieijra. Hij kwam in 1941 om het leven, maar vermoedelijk niet door de gaskamer in Hartheim.
De betreffende razzia in de Jodenbuurt in Amsterdam in 1941. De tweede man van rechts is Meier Vieijra. Hij kwam in 1941 om het leven, maar vermoedelijk niet door de gaskamer in Hartheim. Foto Spaarnestad Fotoarchief

Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikten de nazi’s ruim honderd Nederlandse Joden als ‘proefpersonen’ om gaskamers op te testen. Dat blijkt uit woensdag gepubliceerd onderzoek van Wally de Lang, gastconservator van het Stadsarchief Amsterdam. In februari 1941 werden in de Amsterdamse Jodenbuurt 389 mannen opgepakt. De Lang heeft bewijs gevonden dat zeker 108 van hen - mogelijk zelfs 150 - de dood vonden in een gaskamer in een sanatorium in Oostenrijk.

De zogeheten Endlösung der Judenfrage, de operationele beslissing door hoge nazi-functionarissen hoe op grote schaal Joden te vermoorden, werd pas genomen in januari 1942, tijdens de beruchte Wannseeconferentie. Daarvoor werden Joden omgebracht door zogenoemde Einsatzgruppen, die achter het front mensen doodschoten. Om tot een voor de daders ‘minder belastende’ manier van moorden te komen, deden de nazi’s op meerdere plekken proeven met vergassing, waaronder dus in dit Oostenrijks sanatorium.

De 389 opgepakte mannen werden getransporteerd naar concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk om daar dwangarbeid te verrichten. Een deel van hen overleed door de slechte omstandigheden in of al onderweg naar dat kamp aan bijvoorbeeld uitputting en voedseltekort, vertelt De Lang. Een ander deel was vermoedelijk niet meer tot werk in staat. „De nazi’s zagen hen als ballast”, aldus De Lang. „De Duitsers stuurden hen naar een sanatorium in kasteel Hartheim, om een ‘speciale behandeling’ te krijgen en bij te komen.” In werkelijkheid werden in het Oostenrijkse kasteel vergassingen met uitlaatgas uitgevoerd. Eerder werden daar mensen met een geestelijke beperking om het leven gebracht.

Hartheim

Dat ook een deel van de opgepakte Nederlanders naar Hartheim werd gestuurd, blijkt volgens De Lang uit alfabetische overlijdenslijsten met daarop de namen van 108 Nederlandse mannen. Dat ze op alfabetische volgorde staan opgeschreven, geeft aan dat de mannen geen natuurlijke dood stierven, zegt De Lang. Ook stond bovenaan de namen met rode pen ‘Dachau’ geschreven. Uit eerder onderzoek zou blijken dat Dachau, het concentratiekamp in Zuid-Duitsland, een codenaam was voor Hartheim. Uit deze en andere documenten blijkt dat de mannen tussen 11 en 14 augustus om het leven kwamen.

Hartheim werd door de nazi’s gebruikt om het vergassen van mensen te testen, alvorens deze moordmethode op grote schaal toe te passen. Zo werd onderzocht hoeveel gas nodig was, hoeveel mensen in een ruimte pasten en hoe het cremeren van de lijken in zijn werk ging. Vermoedelijk werden in Hartheim enkele tienduizenden mensen gedood. In gaskamers in heel Europa werden gedurende de Holocaust miljoenen mensen omgebracht. Nazi’s vermoordden naast Joden, onder anderen ook Roma en Sinti, homoseksuelen en communisten op grote schaal.

Van de 389 mannen die in 1941 werden opgepakt, overleefden slechts twee de oorlog. Historicus De Lang heeft haar bevindingen en de biografieën van alle omgekomen mannen opgeschreven in haar deze maand te verschijnen boek De razzia’s van 22 en 23 februari 1941 in Amsterdam. Het lot van 389 Joodse mannen. Later volgt een tentoonstelling in het Stadsarchief Amsterdam, de precieze datum daarvan is nog niet bekend.

Correctie (17 februari 2021): in een eerdere versie van dit artikel stond dat kasteel Hartheim in Zuid-Duitsland ligt. Dat klopt niet, het kasteel ligt in Oostenrijk. Dat is hierboven aangepast.