De opmerkelijke renaissance van de rape-revenge-films

Rape-revenge Het genre rape-revenge bestaat al decennia, maar er zijn nu films met een duidelijker feministische insteek. Die worden ook beoordeeld op de vraag of ze slachtoffers van seksueel misbruik recht doen.

Cassie (Carey Mulligan) doet ieder weekend in bars alsof ze straalbezopen is, zodat een „lieve jongen” haar naar huis neemt om „te helpen”. Als die haar dan aanrandt, blijkt ze volkomen nuchter, in ‘Promising Young Woman’.
Cassie (Carey Mulligan) doet ieder weekend in bars alsof ze straalbezopen is, zodat een „lieve jongen” haar naar huis neemt om „te helpen”. Als die haar dan aanrandt, blijkt ze volkomen nuchter, in ‘Promising Young Woman’. Foto Merie Weismiller Wallace

‘Promising Young Woman heeft meer moord nodig’, kopte de Amerikaanse feministische website Jezebel onlangs boven haar recensie van de zwartkomische thriller waarin dertiger Cassie wraak neemt voor de verkrachting van haar beste vriendin enkele jaren eerder op de universiteit.

Terwijl feministen in de jaren tachtig bij vertoningen van rape-revenge-films scandeerden dat „verkrachting geen entertainment is”, pleiten ze veertig jaar later dus voor méér bloed in rape-revenge. En waar criticus Roger Ebert in 1978 suggereerde dat met het geweld instemmende kijkers bij I Spit on Your Grave geestelijk wat gemeen hebben met seksuele delinquenten, omschreef zijn website actiethriller Revenge in 2018 als „feelgood”. In de film spatten het bloed en de ingewanden van machomannen in het rond na een verkrachting.

Niet alleen realistische kwaliteitsdrama’s over een wederopstanding na een verkrachting worden tegenwoordig geprezen om hun emanciperende kracht, ook wraakfantasieën als Promising Young Woman (2020) of een slasherfilm als Black Christmas (2019), waarin een groepje vrouwelijke studenten campusverkrachting aankaart. Het is een opmerkelijke renaissance voor een genre dat ooit werd gezien als entertainment voor geperverteerden.

Exploitatie-reputatie

Wie er Alexandra Heller-Nicholas’ uitgebreide inventarisatie van het genre uit 2011 op naslaat, merkt dat er al vanaf het begin van de filmgeschiedenis wraak wordt genomen voor seksueel misbruik van vrouwen én mannen. Ook kwaliteitsfilms kunnen met het onderwerp uit de voeten: denk aan Ingmar Bergmans The Virgin Spring uit 1960, waarin een vader de verkrachting en moord van zijn dochter wreekt.

Maar in de jaren zeventig kreeg de combinatie verkrachting en vergelding de reputatie van kwalijke exploitatie dankzij talloze B-films die verkrachting van vrouwen zouden erotiseren met enorm lange, zeer expliciete misbruik- en geweldscènes.

In The Last House on the Left (1972) van horrorkoning Wes Craven – geïnspireerd door Bergmans film – belanden twee jonge vriendinnen tijdens een avondje uit in de handen van psychopaten die hen vernederen, verkrachten en gruwelijk om het leven brengen. Als door een absurde speling van het lot de auto van het groepje pech krijgt voor het huis van de ouders van een van de meisjes, ontdekken die wat er is gebeurd en gaan hun gasten te lijf met onder meer hun tanden en een kettingzaag.

Het succes van een andere ‘rape-revenge-klassieker’ uit de jaren zeventig, I Spit on Your Grave (1978), was volgens regisseur Meir Zarchi te danken aan afkeurende recensies. Zarchi’s lowbudgetfilm bestaat uit de gruwelijke groepsverkrachting van een schrijfster, Jennifer, waarna ze niet minder gruwelijk wraak neemt op de vier daders, ook met de in dit genre bijna verplichte castratie. De film belandde in Engeland op de lijst ‘video nasties’, verboden films. Feministen betoogden voor bioscopen.

In de jaren negentig pleitte onder meer Carol J. Clover met haar boek Men, women, and chain saws: Gender in the modern horror film (1992) voor een genuanceerdere blik op het genre. Zij beargumenteerde dat ook mannelijke toeschouwers meeleven met het slachtoffer, niet met de daders: horror laat mannen volgens Clover ook invoelen hoe vrouwen seksueel geweld ervaren.

Ook in mainstreamfilms doken rond die tijd vrouwen op die zelf verkrachting vergelden – in B-films was dat al veel langer gebruikelijk. Zo speelde Jodie Foster in The Accused (1988) een „low class bimbo” die er samen met haar advocaat voor zorgt dat de joelende omstanders van haar groepsverkrachting werden veroordeeld. In 1991 rekenden Thelma en Louise in de gelijknamige filmhit zelf af met macho’s en verkrachters. De goeiige vriendjes, vaders of politie-agenten, die daarvoor achter daders aangingen, hadden het nakijken.

Moderne rape-revenge-films als Promising Young Woman of Revenge grijpen niet terug naar dat laatste type films, maar parodiëren en combineren eerder elementen uit exploitatiefilms. Wat is het verschil met films uit de jaren zeventig? Dat ze zijn gemaakt door vrouwen? Volgens Clover was I Spit on Your Grave indertijd ook als feministisch gelabeld als de maker een vrouw was geweest. Of is de balans tussen vrouwelijk en mannelijk naakt nu meer in evenwicht? In Revenge heeft Jen zelfs meer kleding aan dan haar poedelnaakte voormalige geliefde als ze hem achtervolgt met een jachtgeweer.

Wat de nieuwe lichting rape-revenge ook gemakkelijker te verteren maakt voor een breed en feministisch publiek: de verkrachting zelf komt amper meer in beeld, die kan je dus moeilijk nog als ‘entertainment’ of ‘lekker’ interpreteren. Zo vond die in zowel Promising Young Woman als Black Christmas plaats in het verleden, in Revenge hoor je meer dan je ziet.

Ook benadrukken deze films zeer expliciet – en in navolging van het Oscarwinnende The Accused – dat slachtoffers van een verkrachting op geen enkele wijze verantwoordelijk zijn, ook niet als ze eerder uitgebreid met de dader flirtten of dronken waren.

#Metoo-blik

Niks van dit alles is echt nieuw, stelt Alexandra Heller-Nicholas, die voor haar boek honderden rape-revenge-films bekeek. Ze wijst er ook op dat sommige vrouwelijke regisseurs er wel voor kiezen de horror van een verkrachting te tonen, al zoomt Jennifer Kent in The Nightingale (2018) in op gezichten. Nieuw is volgens Heller-Nicholas vooral dat kijkers én media er zoveel oog voor hebben, een gevolg van #metoo. Zonder dat hadden rape-revenge-films, waarvoor het scenario soms lang voor 2017 werd geschreven, minder aandacht gekregen, zo stelt ze per mail in antwoord op vragen van NRC. „#Metoo heeft ons veel gevoeliger gemaakt voor de gelijke behandeling van mannen en vrouwen als het gaat om seksueel en ander geweld en de representatie ervan.”

Ze lijkt gelijk te hebben: opiniestukken over Promising Young Woman buitelen over elkaar heen, plotwendingen worden beoordeeld op de vraag of ze slachtoffers van seksueel misbruik recht doen. Wat ook weer met #metoo-blik wordt gelezen: zo ontstond er een rel over een Variety-recensie die stelde dat Carey Mulligan er niet uitziet als typische sexy verkrachtingswraakengel. Een seksistische opmerking, aldus Mulligan zelf en vele anderen.

Los van de onderwerpen die moderne rape-revenge-films aankaarten, zijn zulke vrouwelijke wraakfantasieën ook een treffende metafoor voor de eerste fase van de #metoo-beweging. Hoofdpersonen die zich in de steek gelaten voelen door het systeem – in Promising Young Woman wordt een verkrachting op de universiteit aangekaart maar vervolgens weggewuifd – nemen zelf het heft in handen, zoals talloze vrouwen zich op (sociale) media ook eindelijk durven uit te spreken over seksueel misbruik. En net als in rape-revenge-films leek een snelle en gerichte afrekening met daders en helpers mogelijk.

Bittere realiteit

Alleen zijn niet alle aanklachten eenduidig en moeten veel getraumatiseerde slachtoffers uiteindelijk verder zonder een veroordeling. Is deze bittere realiteit ook geschikt om te verwerken in een rape-revenge-fantasie of zijn daarvoor toch andersoortige films nodig? De Britse serie I May Destroy You (2020), een titel die associaties oproept met jarenzeventigexploitatie, doet een interessante poging. Het online shamen van daders en bloedige wraakfantasieën maken deel uit van het verwerkingsproces van de gedrogeerde en verkrachte hoofdpersoon Arabella. Maar in de slotepisode krijgt ze ook alternatieve scenario’s voorgeschoteld.

Zelfs een film als Promising Young Woman hint op alternatieven: zo laat Cassie haar razernij varen bij een advocaat die haar verkrachte vriendin intimideerde, maar tot inkeer is gekomen. Voor Alexandra Heller-Nicholas is de mogelijkheid van vergiffenis het meest verrassende moment in een rape-revenge-film – al houdt het Cassie niet af van haar wraakmissie.

Promising Young Woman wordt in het voorjaar van 2021 in de Nederlandse bioscopen verwacht. Revenge en Black Christmas zijn o.m. te bekijken via Pathé Thuis en iTunes.