Rechtbank verbiedt avondklok, kabinet bestudeert uitspraak

Coronacrisis Volgens de voorzieningenrechter in Den Haag was bij de invoering van de avondklok geen sprake van een acute noodsituatie. De rechtszaak was aangespannen door actiegroep Viruswaarheid.

Een leeg Plein Den Haag na het ingaan van de avondklok.
Een leeg Plein Den Haag na het ingaan van de avondklok. Foto Sem van der Wal/ANP

De avondklok moet per direct ingetrokken worden. Dat bepaalde de voorzieningenrechter in Den Haag deze dinsdagochtend in een zaak die is aangespannen door actiegroep Viruswaarheid. Van een ‘acute noodsituatie’ die gebruik van de maatregel legitimeert op de juridische wijze die het kabinet koos, is volgens de rechter namelijk geen sprake. En ook de onderbouwing dat de avondklok waarschijnlijk een „zinvolle bijdrage” kan leveren aan het terugdringen van het coronavirus is volgens de rechter onvoldoende om van een noodsituatie te spreken.

Wat nu?

Dinsdagmiddag dient bij het Hof een verzoek van het kabinet om het intrekken van de avondklok uit te stellen totdat er een hoger beroep gediend heeft. Dat zou betekenen dat de avondklok geldt totdat een hogere rechter uitspraak heeft gedaan. De uitspraak van dat spoedappèl moet snel volgen: volgens het besluit van de rechter dinsdagochtend moet de staat de avondklok per direct intrekken.

Catch-22

Daarmee zal er (voorlopig) een einde komen aan de meest verregaande en meest controversiële coronamaatregel waar Nederland tot nu toe mee te maken kreeg. De avondklok ging op 23 januari in, wat in de navolgende dagen tot hevige rellen leidde op meerdere plekken. Vorige week werd de avondklok verlengd tot 2 maart.

Het kabinet blijkt zich in een bestuurlijke ‘catch-22’ gewerkt te hebben: het wilde politiek draagvlak organiseren voor de avondklok, maar daardoor is de spoed die nodig is voor de maatregel volgens de rechter vervallen.

De Staat wil avondklok voorlopig handhaven en gaat in hoger beroep. Volg het laatste coronanieuws in ons liveblog.

Er zat namelijk ruim een week tussen de eerste aankondiging dat de avondklok een reële optie was en de daadwerkelijke invoering. Het kabinet keek de virusverspreiding nog even aan, ging te rade bij het RIVM en de Tweede Kamer, en voerde de maatregel vervolgens in.

Superspoed

Maar door die werkwijze is volgens de rechter de „superspoed” die nodig is om de verregaande inperking van burgerlijke vrijheden te legitimeren vervallen. Dat komt doordat het kabinet gebruik maakt van een artikel in de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag (Wbbbg). Die wet is bedoeld om in geval van grote nood, zoals een dijkdoorbraak, linea recta verregaande maatregelen te nemen – acties die niet kunnen wachten op parlementaire instemming.

Maar als het kabinet zoveel tijd nam om invoering van de avondklok voor te bereiden en te bespreken met de Kamer dan was van die nood geen sprake, zo oordeelt de rechter.

Héél verrast kan het kabinet daar niet over zijn. De Raad van State wees het kabinet begin deze maand namelijk al op die spanning. Minister Ferd Grapperhaus (Justitie, CDA) verdedigde de procedure daarop door te stellen dat het Kamerdebat hielp bij het vergroten van „maatschappelijk draagvlak” voor de avondklok.

Kabinet in de nesten

Bovendien had het kabinet, adviseerde de Raad, de avondklok ook kunnen regelen via de coronawet. Die wet gaf immers de ruimte om éérst de Kamer te horen en daarna de maatregel in te voeren – ruimte die de Wbbbg niet geeft, zoals de rechter dinsdag constateerde.

Lees ook:Van boevenklok tot avondklok

Met de uitspraak heeft het kabinet zich politiek en juridisch in de nesten gewerkt. Invoering van een avondklok zou in de toekomst juridisch kunnen, alleen niet op deze manier. Maar door de uitspraak lijkt zo’n herinvoering politiek nog moeilijker dan het al was.

Over het daadwerkelijke effect op de virusverspreiding van de avondklok is weinig bekend. Dat maakte politieke instemming met verlenging van de avondklok vorige week al moeizaam. En door de uitspraak van de rechter, die concludeert dat het kabinet onvoldoende heeft bewezen dat de avondklok nodig is om het virus terug te dringen, voorlopig welhaast ondenkbaar.

Met medewerking van Wafa Al Ali